Tradycja islamska

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje matkę jako źródło miłosierdzia, zaopatrzenia i pochodzenia, a sny o niej niosą zwykle przychylną wagę. Kluczową zmienną jest jej stan we śnie: matka spokojna, zdrowa albo zadowolona czytana jest jako łatwość i błogosławieństwo w sprawach śniącego, natomiast matka strapiona lub rozgniewana — jako ostrzeżenie dotyczące jego własnego postępowania.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje węża przede wszystkim jako wroga — i to wroga ukrytego, którego siłę śniący zwykle niedocenia. Za znaczącą uznaje się nie tyle obecność zwierzęcia, ile wynik spotkania: zabicie węża albo zapanowanie nad nim czyta się jako przewagę nad przeciwnikiem i zakończenie sporu, natomiast ucieczka lub ukąszenie wskazują, że zagrożenie pozostaje nierozstrzygnięte. Wielkość zwierzęcia skaluje odczytanie — im większy wąż, tym potężniejszy przeciwnik.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta zęby jako członków rodziny oraz jako własną siłę i pozycję śniącego, co czyni utratę zęba jednym z poważniejszych obrazów w całym tym materiale — wiąże się ją zwykle ze stratą albo chorobą krewnego. Zęby górne i dolne odróżniane są przy tym jako różne strony lub pokolenia rodziny.

W klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów odczytanie zależy od postaci, jaką przybierają pieniądze, i od tego, w którą stronę się przemieszczają. Pieniądze znalezione albo otrzymane traktowane są tu częściej z ostrożnością niż z radością: nagły, niewyjaśniony majątek we śnie wiąże się raczej z troską, zobowiązaniem albo z czymś, co śniący jest komuś winien.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje dom jako samego śniącego — jego osobę, życie i okoliczności; stan budynku jest stanem człowieka. Dom przestronny, solidny albo dobrze oświetlony czyta się jako łatwość i rozszerzenie możliwości, natomiast ciasny, ciemny albo walący się — jako ograniczenie i trudność.

Odczytania klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów są w przypadku psa mieszane i mocno zależą od zachowania zwierzęcia oraz od tego, jaki stosunek ma do niego śniący. Pies szczekający lub gryzący czytany jest jako osoba wroga, przy czym najczęściej jako ktoś głośny raczej niż naprawdę potężny — mowa więc o oszczerstwie i nagabywaniu, nie o realnym niebezpieczeństwie.

Najmocniejszym punktem odniesienia jest tu sam tekst, nie późniejsze orzeczenia: w surze Jusuf bracia mówią ojcu, że Józefa pożarł wilk — i jest to kłamstwo, zasłaniające to, co sami zrobili. Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta więc wilka jako postać człowieka wrogiego, podstępnego albo grabieżczego — przeciwnika, który bierze siłą lub pod pretekstem — a sura dodaje temu obrazowi drugie, ostrzejsze ostrze: wilk to także ten, na kogo zrzuca się cudzą winę. Śniący ścigany lub atakowany przez wilka czytany jest jako ktoś, kto ma przed sobą przeciwnika; wilk we śnie oskarżony, albo taki, który okazuje się nie zrobić tego, o co go obwiniano, stoi bliżej sensu samej sury.

To jedno z najmocniej zakotwiczonych odczytań w całym klasycznym materiale, bo jego źródłem jest sam tekst, nie późniejszy korpus. W surze Jusuf władca śni o siedmiu krowach tłustych pożeranych przez siedem chudych, obok siedmiu kłosów zielonych i siedmiu suchych — a Józef wykłada ten sen: siedem lat obfitości, po nich siedem lat głodu, i polecenie, by w latach dobrych gromadzić ziarno. Jest to sen rzeczywisty z rzeczywistą wykładnią podaną w tekście, i na nim tradycja buduje swoje odczytanie krów: krowy to lata, pory i ich plon — czas i jego zaopatrzenie, nie bydło i nie ludzie.

Uczciwość każe zacząć od proporcji: pierścień nie jest w klasycznym korpusie rozbudowaną kategorią i nie warto udawać, że jest inaczej. To, co tradycja rzeczywiście utrzymuje, dotyczy rzeczy trzymanej i noszonej: pierścień — zwłaszcza sygnet z pieczęcią — jest narzędziem władzy, bo pieczęć uwierzytelnia; odczytania krążą więc wokół otrzymania, noszenia i utraty. Otrzymanie pierścienia czytane jest jako otrzymanie powierzonej rzeczy — urzędu, małżeństwa albo zadania; zgubienie — jako utrata tego, za czym pierścień stał. To, że Prorok miał nosić srebrny sygnet, jest faktem historycznym, nie wykładnią snu — i podaje się je co najwyżej jako kontekst.

Klasyczny korpus czyta golenie (حَلْق, ḥalq, albo حِلاقة, ḥilāqa) jako konkretny akt raczej niż jako niepozorne pielęgnowanie. Tradycja przywiązuje szczególną wagę do golenia głowy, bo golenie głowy jest jednym z końcowych obrzędów hadżdżu (منسك, mansak): pielgrzym, który kończy pielgrzymkę, goli głowę jako widoczny znak obrzędu dopełnionego, a Koran zaznacza zdarzenie wprost — „z głowami ogolonymi i włosami skróconymi” (Q 48:27). Sen o ogolonej głowie czyta się więc w rame, w której akt nie jest jedynie pielęgnacją, lecz markerem sprawy doprowadzonej do właściwego końca.

Łopata jest narzędziem, a korpus czyta tu czynność, nie sprzęt: kopanie. Dwa kształty są poświadczone. Kopanie studni czytane jest ku pożytkowi, z którego korzystają inni — otwarte źródło, a nie zrobiona dziura — i mieści się wśród pomyślnych odczytań pracy o odroczonym plonie. Kopanie w ziemi za tym, co ukryte, prowadzi ku szukaniu utrzymania tam, gdzie zwrot nie jest na początku widoczny, co jest w tej tradycji nawykowym sposobem czytania wysiłku włożonego w niewidoczny wynik.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta rybę przede wszystkim jako zaopatrzenie, przy czym uwagę zwraca na liczbę, wielkość i stan. Ryba świeża, złowiona albo otrzymana, odczytywana jest przychylnie jako pożywienie i zysk, a ryba duża — jako udział odpowiednio większy. Część odczytań klasycznych wiąże niewielką liczbę ryb raczej z kobietami albo z małżeństwem niż z majątkiem; wykładnie w tym miejscu wyraźnie się różnią i uczciwiej jest to powiedzieć, niż wybrać jedną wersję i podać ją jako regułę.

Uczciwość każe zacząć od proporcji: owady są w klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów materiałem drobnym, a motyl nie ma w niej mocnego, ugruntowanego hasła. Uwaga tego korpusu leży przy stworzeniach, z którymi jego świat prowadził codzienne sprawy — koniu, wielbłądzie, wężu, ptakach drapieżnych — i lepiej tę proporcję przyznać, niż dopisywać motylowi wykładnię, której źródła nie niosą. Jeden wątek daje się odnotować: strand czytający motyla ku lekkomyślności albo ku sprawie delikatnej i krótkotrwałej — rzeczy pięknej, która nie jest zbudowana na trwanie. Tyle klauzuli; więcej pewności ten materiał nie uzasadnia.

Koń jest w materiale klasycznym obrazem ważnym i rozbudowanym: odczytywany bywa jako pozycja, zaszczyt oraz środek, dzięki któremu sprawy śniącego posuwają się naprzód — wierzchowiec szlachetny, a nie po prostu zwierzę. Koń zadbany i posłuszny, pozostający pod kontrolą jeźdźca, czytany jest jako wysoka pozycja, sprawność i powodzenie w przedsięwzięciach. Koń, który ponosi albo zrzuca jeźdźca, odczytywany jest jako sprawy wymykające się spod władzy śniącego, a upadek z niego — jako spadek pozycji, dokładnie tak samo jak w ogólnym odczytaniu upadku.

Uczciwość jest tu metodą, nie ozdobnikiem: klasyczny korpus tej tradycji powstał na długo przed samym przedmiotem, więc „klasycznego odczytania telefonu” po prostu nie ma i nie należy go dopisywać. Co tradycja rzeczywiście posiada, to rozbudowany rejestr wiadomości i posłańców: nowina przychodząca z daleka, mowa prawdziwa i fałszywa, wysłannik przynoszący dobre albo złe słowo — i to ten rejestr współczesny interpretator w obrębie tej tradycji rozciąga na aparat. Takie rozciągnięcie trzeba nazwać tym, czym jest: przedłużeniem logiki materiału, nie hasłem korpusu.

Korpus islamski wcale tu nie milczy. Ziemia pochłaniająca to, co na niej stoi, jest nazwaną kategorią koraniczną — khasf — i występuje zarówno jako zdarzenie, jak i jako stała przestroga. Karun, którego skarbiec był tak ciężki, że same klucze obarczały gromadę silnych ludzi, zostaje wraz z domem pochłonięty przez ziemię; tekst pyta też wprost, czy bezpieczni czują się pewni, że ziemia nie zostanie sprawiona, by ich pochłonęła. Motyw ten należy również do znaków ostatecznych tej tradycji.

Wrona należy w klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów do haseł mocnych, i to dwubiegunowych. Pierwszy biegun jest surowy: korpus czyta kruka i wronę ku człowiekowi zepsutemu — jawnie łamiącemu zasady, żyjącemu z tego, co nieuczciwe — i stąd sen o wronie bywa czytany jako ostrzeżenie przed kimś takim w pobliżu śniącego albo przed wieścią z niepewnych ust. Drugi biegun jest zaskakujący i pochodzi z samego tekstu: w surze al-Ma’ida to właśnie kruk zostaje posłany, by pokazać synowi Adama, jak pokryć ciało brata ziemią — pierwszy pogrzeb ludzkości odbywa się według ptasiej lekcji. Ptak o najgorszej reputacji jest zarazem tym, który wie, co zrobić z tym, co zostawia śmierć.

Tu należy przywołać sen, na którym stoi cała ta wykładnia. W surze Jusuf Józef śni, że słońce, księżyc i jedenaście gwiazd oddają mu pokłon, i opowiada to ojcu — a ojciec przestrzega go, by nie mówił braciom. Tradycja czyta słońce tego snu jako ojca, księżyc jako matkę, a gwiazdy jako braci, i to odczytanie jest fundamentem całego późniejszego traktowania słońca w korpusie: władca, ojciec, panujący, głowa czegoś. Słońce wschodzące czytane jest jako władza rosnąca albo sprawa wychodząca na światło; zaćmione lub upadłe — jako ta władza w kłopocie.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje szczura i mysz nieprzychylnie, jako coś, co zjada nie swoje: organizującym odczytaniem jest kradzież, zepsucie i ubytek dziejący się poza zasięgiem wzroku. Szczury w domu czytane są jako osoba wewnątrz gospodarstwa domowego biorąca to, co do niej nie należy, a podgryzione dobra — jako zaopatrzenie nadwerężane przez kogoś bliskiego. Zabicie zwierząt albo wypędzenie ich odczytywane jest jako sprawa doprowadzona do końca.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta pająka przez pojęcia słabości i uwikłania. Punktem odniesienia jest obraz koraniczny: w surze nazwanej właśnie od pająka (al-'Ankabut) dom pajęczy określony jest jako najwątlejszy z domów. Warto wskazać to źródło wprost, bo skojarzenie nie bierze się z ludowego wyobrażenia o pająkach, lecz z konkretnego, rozpoznawalnego obrazu. Jest ono na tyle mocne, że sieć we śnie odczytywana jest jako plan albo układ, który wygląda na schronienie, a ciężaru nie utrzyma. Stąd typowe odczytania: intrygi, niepewne sojusze i sytuacje, w które śniący zainwestował więcej, niż jest w stanie unieść.

W klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów nieznana postać odczytywana jest najczęściej jako element okoliczności śniącego przychodzący z zewnątrz — wiadomość, zmiana albo sytuacja, której jeszcze nie zna. Samo odczytanie niesie wygląd i sposób bycia tej postaci: nieznajomy dobrze ubrany, spokojny albo hojny jest znakiem przychylnym, natomiast groźny lub zaniedbany ostrzega przed rozwojem spraw, którego śniący sobie nie życzy.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta klucze jako władzę, dostęp i wysłuchaną potrzebę — jako środek otwierania tego, co zamknięte. Otrzymanie klucza odczytywane jest jako uzyskanie zdolności albo pozwolenia w sprawie, która dotąd była zablokowana, a zatem jako zmiana położenia, nie tylko nastroju.

Trzeba zacząć od uczciwego zastrzeżenia: klasyczny korpus tej tradycji powstał na długo przed tym, zanim rekin stał się w ogóle kategorią, którą śniący mogliby przynosić do wykładni — jego morze to morze podróży i połowu, nie akwarystyki i filmów. Osobnego, ugruntowanego hasła o rekinie w tym materiale nie ma i lepiej to powiedzieć, niż je dopisać. To, co tradycja rzeczywiście niesie, to rejestr drapieżnika morskiego — ten sam, którym czyta krokodyla przy linii wody: potężny wróg tam, gdzie szuka się zaopatrzenia. Morze jest w tym materiale miejscem utrzymania i ryzyka naraz, a stworzenie, które w nim poluje, czytane bywa jako człowiek groźny dokładnie tam, gdzie śniący prowadzi swoje sprawy.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta spadanie jako obniżenie pozycji albo utratę oparcia we własnych sprawach, przy czym interpretację niesie przede wszystkim to, dokąd i jak śniący spada. Upadek z wysokości zakończony bezpiecznym lądowaniem albo brakiem obrażeń łagodzi odczytanie w sposób istotny — sprawa okazuje się mniej poważna, niż zapowiadał sam moment upadku.

Uczciwiej jest zacząć od tego, czego nie ma: celebryta we współczesnym sensie — człowiek znany milionom, który nie zna nikogo z nich — jest wytworem mediów masowych i klasyczny korpus nie ma dla niego hasła. To, co się tu naprawdę rozciąga, to rejestr osoby wysokiego stanu albo poważanej, widzianej we śnie — czytanej tak, jak ta tradycja czyta każdą postać ludzką: przez jej stan i przez jej postępowanie wobec śniącego, a więc przez to, czy śniący został przyjęty, zignorowany, obdarowany czy zagadnięty. Jest to rozciągnięcie rejestru władzy i poważania, którego pełne omówienie niesie hasło o królu; tutaj odsyłamy, zamiast powtarzać.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta lot jako wzniesienie — pozycji, podróży albo dążenia — przy czym rozstrzygający jest sposób latania. Lot kontrolowany, na umiarkowanej wysokości, uchodzi za pomyślny i wiąże się z podróżami oraz z rosnącym znaczeniem śniącego wśród ludzi.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta strój jako stan śniącego — jego położenie, pozycję i religię: to, co człowiek ma na sobie, jest tym, w czym jest. Ubranie czyste, całe i dopasowane czytane jest przychylnie; podarte, zbrukane albo pożyczone — jako stan naruszony lub nie własny. Kotwicą całej tej wykładni jest znany hadis, w którym Prorok opisuje sen o ludziach w koszulach różnej długości i wykłada koszulę jako religię (din) — wystarczy go nazwać, wziąć z niego samo utożsamienie i iść dalej, bez opowiadania szczegółów.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów mieści bycie poddanym próbie w swoich szerszych ramach doświadczenia i odpowiedzialności: sen o egzaminie czytany jest zwykle jako sprawa, w której śniący zostanie przez innych oceniony, albo jako niepokój o zobowiązanie, którego się podjął.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje ojca jako autorytet, ochronę, zaopatrzenie i pochodzenie — jako źródło pozycji śniącego oraz postać, przez którą biegną ród i zobowiązanie. Odczytanie niesie jego stan we śnie, podobnie jak przy matce: ojciec spokojny, zadowolony albo aprobujący czytany jest przychylnie, jako łatwość i jako przyzwolenie dla tego, co śniący przedsiębierze, natomiast ojciec rozgniewany lub czyniący wyrzuty — jako ostrzeżenie dotyczące własnego postępowania, najczęściej powinności wobec rodziców, którą tradycja ta traktuje bardzo poważnie. Ojciec, który coś daje, odczytywany jest jako nadane uprawnienie lub środki.

Uczciwie: niedźwiedź nie należy do mocnych haseł klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów. Tam, gdzie się pojawia, jeden z wątków czyta go jako wroga głupiego albo wiarołomnego — przeciwnika obdarzonego siłą, lecz pozbawionego rozeznania — i tyle o tym wątku wypada powiedzieć: jest obecny, ale nie niesie całego materiału i lepiej nie budować na nim wykładni.

Broń palna jest przedmiotem nowożytnym i klasyczny korpus jej nie zna — jego rejestr broni należy do miecza, noża, łuku i włóczni, a wszystko, co ta strona może powiedzieć o pistolecie, jest rozszerzeniem tamtego starszego materiału i tak należy to ważyć. Rejestr sam w sobie jest mocny: broń jest w tym materiale siłą i władzą złożoną w rękę — czyjąś zdolnością dosięgnięcia i rozstrzygnięcia — a wykładnię niesie nie samo ostrze czy lufa, lecz to, w czyjej ręce się znajduje i przeciw komu jest obrócona. Broń własna, sprawna i użyta w słusznej obronie, czytana bywa przychylnie, ku sile i zabezpieczeniu; broń cudza, obrócona przeciw śniącemu — ku przewadze przeciwnika albo sporowi, w którym śniący czuje się słabszą stroną.

Dwa punkty trzymają to odczytanie. Po pierwsze, Koran ma surę nazwaną od słonia — al-Fil — wspominającą wojsko ze słoniem, które ruszyło na Mekkę i zostało zniszczone; słoń wiąże się więc w tej tradycji z siłą przytłaczającą, która mimo wszystko zawodzi, a to odczytanie ciekawsze i ściślejsze niż proste „wielkie zwierzę, wielka moc”. Po drugie, klasyczny korpus czyta słonia zwykle jako króla obcego, spoza własnego porządku śniącego — potęgę należącą do cudzego świata. Jazda na słoniu czytana jest jako osiągnięcie rangi tego rodzaju; bycie tratowanym lub ściganym — jako podleganie takiej władzy.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje kota często jako domownika albo osobę mającą bliski dostęp do domu — a nierzadko jako złodzieja lub jako interesowność, która korzysta z okazji. Nie chodzi tu o wielką wrogość, lecz o bliskość połączoną z brakiem lojalności.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta małpę niechętnie: jako człowieka grzechu albo oszustwa, kogoś, kto zwodzi w interesach i naśladuje bez treści. Za tym odczytaniem stoi obraz, który tradycja zna dobrze z samego Koranu: przemiana łamiących szabat w małpy, wspomniana w surach al-Baqara i al-A'raf. Małpa niesie więc w tym materiale sens człowieka odmienionego własnym występkiem — kogoś, kto przez to, co zrobił, przestał być tym, kim był. To odniesienie tłumaczy, czemu odczytanie jest tu tak konsekwentnie surowe, podczas gdy inne tradycje potrafią widzieć w małpie także spryt czy żywość.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów traktuje sen o zmarłym krewnym z niezwykłą powagą, a organizującą ją myślą jest to, że stan, w jakim zmarły się ukazuje, mówi o jego położeniu. Widzieć go zdrowym, spokojnym, dobrze ubranym albo w miejscu przyjemnym odczytuje się przychylnie i jako pociechę dla śniącego. Widzieć go strapionym, źle odzianym albo o coś proszącym odczytuje się natomiast jako wezwanie skierowane do żyjących, a nie jako omen: tradycyjną odpowiedzią jest jałmużna i modlitwa w jego intencji, a tam, gdzie zmarły wskazuje na sprawę niezałatwioną, uregulowanie długu lub zobowiązania, które po sobie zostawił.

Woda jest w klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów jednym z obrazów odczytywanych najprzychylniej — wiąże się z życiem, wiedzą, zaopatrzeniem i oczyszczeniem, przy czym zmienną rozstrzygającą jest jej przejrzystość. Woda czysta czytana jest jako godziwe zaopatrzenie, rzetelna wiedza i łatwość; woda mętna, ciemna albo słonawa odwraca to odczytanie ku zamętowi, chorobie lub zyskowi niegodziwemu.

Kotwicą tego hasła jest w tradycji islamskiej scena z siostrą Musy: gdy niemowlę zostaje powierzone wodzie, to siostra idzie za koszem wzdłuż brzegu, obserwuje z daleka i zjawia się dokładnie w chwili, gdy trzeba wskazać karmicielkę — materiał znany z sur al-Qasas i Ta-Ha, przywołany tu w jednym zdaniu, bo więcej nie potrzeba. Siostra jest w tej scenie czujną opieką działającą z krawędzi: nie niesie kosza, nie zatrzymuje rzeki — patrzy, czeka i wkracza we właściwym momencie. Sen o siostrze czuwającej z boku ma więc w tym materiale odczytanie gotowe i przychylne: ktoś strzeże sprawy śniącego dyskretniej, niż on sam widzi.

Uczciwość każe zacząć od tego, że o samej trumnie klasyczny korpus mówi mniej niż o pochówku i marach — także dlatego, że normą tej tradycji jest pochówek w całunie, bez trumny. Przedmiot jest więc kulturowo swoisty, a uwaga materiału leży gdzie indziej — i to jest informacja, nie brak. Tym, co tradycja rzeczywiście czyta, jest zamknięcie i pogrzebanie: złożenie do ziemi czytane jest jako stan przesądzony albo sprawa zakończona, a pogrzebanie żywcem — jako położenie, z którego śniący nie może się wydostać.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta ogień z prawdziwą ambiwalencją: z jednej strony jako niezgodę, szkodę i karę, z drugiej jako światło, przewodnictwo i zaopatrzenie płynące z domowego paleniska. Ogień opanowany, dający światło albo ciepło, odczytywany jest przychylnie.

Klasyczny korpus czyta ptaki drapieżne jako ludzi, którzy biorą siłą, a orła jako największego z nich: władcę, wodza, człowieka, którego zasięg przekracza zwyczajny. Orzeł unoszący śniącego czytany bywa w niektórych nurtach ku podróży albo ku temu, że taka postać bierze śniącego pod siebie; orzeł strącony albo schwytany — ku władzy zdobytej nad kimś takim. Wart nazwania jest przy tym stały nawyk tego materiału: ptaki wysokiego lotu czyta się w nim ogólnie jako wieści i przesłania, a wysokość samego orła — jako zasięg pewnej władzy, nie jako jej cnotę. Jest to potraktowanie wyraźnie niesentymentalne i właśnie ta różnica wobec współczesnego, plakatowego orła jest tu rzeczą uczciwą do wskazania: ta tradycja nie zakłada, że potężny znaczy dobry.

Kret (خُلد, khuld, w klasycznym arabskim; także współczesne الخُلد الأعمى, „ślepy kret”) nie należy do bogatych kategorii korpusu — i powiedzenie tego wprost jest dokładnym rachunkiem. Tradycja czyta zwierzęta podziemne przez ogólną zasadę, że to, co ukryte pod ziemią, jest albo sprawą ukrytą, albo sprawą idącą ku wypłynięciu — a kret siedzi w tej rame raczej niż we własnym haśle. Rozszerzenie z tego ogólnego odczytania jest w materiale legitymowane tam, gdzie stworzenie nie ma osobnego orzeczenia; artykuł mówi to wprost.

Materiał klasyczny jest tutaj uboższy niż przy symbolach konkretnych i uczciwiej jest napisać o tym, czego rzeczywiście dotyczy, niż wymyślać nieistniejącą wykładnię o byłych partnerach. Dwie rzeczy są tu istotne. Po pierwsze, tradycja ta odczytuje postać pojawiającą się we śnie najczęściej jako sprawę, cechę albo okres z nią związany, a nie jako samego człowieka — dawny małżonek czytany jest więc jako sytuacja, która się zakończyła, a obraz pojednania jako sprawa, która się ponownie otwiera, a nie jako osoba, która wraca.

Tradycja islamska przykłada do towarzystwa wagę, jakiej mało która przykłada: znany hadis mówi, że człowiek idzie drogą swojego bliskiego przyjaciela — warto więc patrzeć, kogo się za przyjaciela bierze. To zdanie, przywołane tu w jednej klauzuli, wystarcza za całą ramę: przyjaźń nie jest w tym materiale ozdobą życia, lecz siłą, która formuje. Korpus senny czyta zaś przyjaciela widzianego we śnie przede wszystkim przez jego stan i zachowanie wobec śniącego: przyjaciel w dobrym stanie, pomocny i pogodny, czytany bywa ku pomyślności tej więzi albo spraw z nią związanych; przyjaciel odwrócony, chory albo gniewny — ku sprawie między nimi, która wymaga uwagi.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów zasadniczo nie czyta snu o śmierci jako zapowiedzi śmierci — i warto powiedzieć to czytelnikowi wprost. Częściej wykładnia jest wręcz odwrotna: widzenie własnej śmierci bez towarzyszących jej obrzędów odczytywane jest jako zmiana stanu, nawrócenie albo małżeństwo, a więc jako przemiana położenia śniącego, nie jego koniec.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta obrazy małżeńskie jako zjednoczenie, umowę i wiążące zobowiązanie, a często także jako zmianę stanu w sprawach śniącego, a nie jako zapowiedź ślubu dosłownego. Sam obraz mówi więc raczej o wejściu w coś nowego niż o osobie.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta niemowlę zwykle jako opiekę, odpowiedzialność i troskę wchodzącą w życie śniącego — jako ciężar i błogosławieństwo naraz. To odczytanie jest bardziej złożone, niż podpowiada współczesny odruch, który w dziecku widzi wyłącznie dobrą nowinę.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta nagość wobec innych jako odsłonięcie — winy, sprawy prywatnej albo utraty pozycji, którą reprezentuje ubranie, ponieważ w materiale klasycznym odzież oznacza stan i dobre imię człowieka. To ubranie, a nie ciało, niesie tu właściwe znaczenie.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta ptaki przede wszystkim jako ludzi: wielkość, gatunek i sposób zachowania zwierzęcia odwzorowują pozycję i charakter człowieka. Duże ptaki drapieżne odczytywane są jako ludzie wpływowi, czasem apodyktyczni, małe ptaki — jako osoby o mniejszym znaczeniu albo jako dzieci. Rozstrzygające bywa, jak zwykle w tym materiale, działanie samego śniącego: schwytanie ptaka czyta się jako osiągnięcie czegoś, o co się zabiegało, natomiast ptak wyrywający się z ręki — jako coś, co odchodzi albo zostaje utracone.

Osioł, ḥimār, jest w klasycznym korpusie sennym obecny naprawdę, a jego odczytania siedzą na utrzymaniu. Kształt haseł jest taki: osioł zdrowy i posłuszny wiąże się z doczesnym zaopatrzeniem śniącego i z podstawą bytu pewną, choć niewystawną; jazda na nim — z podróżą albo przedsięwzięciem skromnej skali, które idzie dobrze; osioł chory, okaleczony lub nieruchomy — z przeszkodą dokładnie w tym zaopatrzeniu, a jego utrata z utratą go. Zwierzę stoi tu za środek, nie za ambicję.

Deszcz należy do najczystszych przychylnych odczytań całego klasycznego materiału: jest miłosierdziem (rahma) i zaopatrzeniem — przychodzi z góry i spada na wszystkich naraz, przez nikogo niezapracowany. Deszcz powszechny i łagodny nad jakimś miejscem czytany jest jako ulga, utrzymanie i zdjęcie ciężaru. Odczytanie odwraca się wtedy, gdy odwraca się sam deszcz: deszcz krwi, kamieni albo ognia czytany jest jako kara, a ulewa niszcząca zasiewy czy domy — przeciw temu samemu sensowi. Deszcz padający na jeden dom, a omijający sąsiednie, czytany jest jako sprawa dotycząca tego właśnie gospodarstwa, nie jako miłosierdzie powszechne.

Samochody są przedmiotem nowożytnym i korpus klasyczny ich nie zna — trzeba to powiedzieć wprost, zamiast dopisywać nieistniejące orzeczenia, tak samo jak przy śnie o egzaminie. To, o czym ta tradycja mówi obszernie, to wierzchowiec: zwierzę albo statek niosące śniącego, odczytywane jako jego utrzymanie, pozycja i środek, którym porusza się przez własne sprawy. Wierzchowiec zdrowy i posłuszny czytany jest jako sprawy idące dobrze i pozycja pewnie trzymana, a upadek z niego — jako spadek pozycji, dokładnie tak, jak w ogólnym odczytaniu upadku.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta lwa jako potężnego człowieka — władcę, dowódcę albo przeciwnika o prawdziwej pozycji — a samo odczytanie rozstrzyga nie zwierzę, lecz przebieg spotkania. Zbliżenie się do lwa i wyjście z tego bez szkody czytane jest przychylnie, jako dostęp do władzy bez płacenia jej ceny; bycie pochwyconym — jako uleganie sile, której śniący nie jest w stanie się oprzeć, przy czym część korpusu na tej samej logice czegoś, co chwyta i nie puszcza, łączy lwa również z chorobą — to jeden z wątków tej tradycji, referowany tu jako jej odczytanie, nie samo sedno.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta most jako środek przeprawy nad niebezpieczeństwem: przejście po nim bezpiecznie — jako przebycie trudności ku uldze; most, który się załamuje — jako zawodzący środek: plan albo oparcie, które nie utrzymało ciężaru sprawy. Wykładnia idzie tu za konstrukcją, nie za celem: pytanie brzmi, po czym śniący przechodzi i czy to coś trzyma — bo most jest w tym materiale tym, co człowiek ma między sobą a tym, w co nie chce wpaść.

Uczciwość wymaga zacząć od proporcji: wielkim drapieżnikiem klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów jest lew, i to wokół niego korpus zbudował swój najpełniejszy rejestr władzy. Hasła poświęcone tygrysowi są w tym materiale cieńsze i w dużej mierze równoległe: tygrys czytany jest jako człowiek władzy tyrański albo wrogi — przeciwnik gwałtowny, mniej obliczalny niż jawny rywal — a wykładnię rozstrzyga przebieg spotkania, nie samo zwierzę. Bycie zaatakowanym czytane jest jako starcie z takim człowiekiem; wyjście ze spotkania bez szkody — jako ocalenie przed jego gniewem; zwycięstwo nad tygrysem — jako przewaga nad przeciwnikiem, którego siły nikt nie kwestionował.

To hasło ma w tej tradycji oparcie najcięższego kalibru: potop Nuha (Noego) jest koranicznym fundamentem — sura nosząca jego imię może być tu nazwana — i korpus czyta powódź zgodnie z nim: jako próbę albo karę ogarniającą miejsce, wodę miłosierdzia odwróconą w wodę sądu. Ta sama woda, która w tym materiale jest zaopatrzeniem i życiem, występuje tu z brzegów i staje się żywiołem rozliczenia — i właśnie ta odwracalność, a nie sam rozmiar fali, niesie powagę odczytania. Powódź nawiedzająca kraj albo miasto czytana bywa wspólnotowo: jako zamęt lub dopust dotykający to miejsce i jego ludzi.

W tej tradycji świnia jest przypadkiem kategorycznym i uczciwiej jest to powiedzieć wprost, niż sztucznie wyważać: zwierzę samo w sobie jest w prawie muzułmańskim zakazane, a korpus interpretacyjny czyta je zgodnie z tym — jako zysk bezprawny, majątek zdobyty nieczysto albo człowieka podłego i zepsutego. To jedno z niewielu haseł, w których materiał nie podaje żadnego przychylnego wątku; nie ma tu „dobrej świni”, którą dałoby się przeciwstawić złej, i artykuł nie będzie takiej równowagi wytwarzał.

Kura jest rodzima dla klasycznego korpusu i jej materiał nie jest cienki. Tradycja czyta koguta (ديك, dīk) jako osobę dobrego i otwartego charakteru — często herolda, a przez długie rozszerzenie metafory muezzina, bo pianie koguta o świcie jest własnym wezwaniem gospodarstwa do pierwszej modlitwy dnia. Głos ptaka słyszany jest dobrze w odczytaniu: kogut piejący we śnie czytany jest przychylnie jako ogłoszenie sprawy mającej stać się jasną albo osoby mającej przemówić, której mowa będzie mile widziana i prawdziwa.

Klasyczny korpus czyta zająca i królika przez charakter, nie przez płodność, i uczciwiej jest to powiedzieć wprost, niż dorabiać zgodność z europejskim skojarzeniem: rejestr rozrodczości, tak oczywisty dla czytelnika zachodniego, po prostu nie jest tu rejestrem wiodącym. Tym, co ta tradycja w zwierzęciu widzi, jest ucieczka — szybkość, płochliwość, zdolność zniknięcia, zanim cokolwiek się rozstrzygnie.

Klasyczny korpus zna lisa i czyta go zgodnie ze swoim stałym nawykiem: zwierzę we śnie figuruje człowieka o odpowiadającym mu usposobieniu, a nie samą cechę w oderwaniu. Różnicę warto zaznaczyć, bo w tym właśnie miejscu ta tradycja i wykładnia jungowska poniżej naprawdę się rozchodzą — tam lis bywa zdolnością samego śniącego, tutaj jest kimś, kogo śniący spotyka, a sen o nim nie jest rozpoznaniem postawionym śniącemu.

Klasyczny materiał niesie o żabie dwa nurty i oba podajemy jako nurty — żadnego jako właściwego. Pierwszy słyszy w nieustannym rechocie mówienie bez treści i czyta żabę jako człowieka, który dużo mówi, a niewiele waży. Drugi słyszy w tym samym dźwięku nieustanne wspominanie Boga i czyta żabę jako człowieka oddanego modlitwie. Niektóre nurty idą pierwszą drogą, niektóre drugą; nie rozstrzygamy, która jest starsza ani która mocniejsza. Ciekawsza od każdego z nurtów osobno jest zresztą sama ich para: ten sam dźwięk słyszany raz jako czcza gadanina, raz jako niemilknąca pamięć o Bogu.

Uczciwość każe zacząć od proporcji: żółw nie jest mocnym hasłem klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów — uwaga tego materiału leży przy zwierzętach, z którymi jego świat miał codzienne sprawy: koniu, wężu, lwie, wielbłądzie. Jeden z wątków, obecny raczej w materiale popularnym, czyta żółwia przychylnie, jako człowieka uczonego albo pobożnego — ascetę we własnej skorupie, kogoś, kto nosi swoje odosobnienie ze sobą — i tyle o nim wypada powiedzieć: to wątek, nie rejestr.

Materiał o córkach jest w tej tradycji obszerny, konkretny i wyraźnie polemiczny. Koran zwraca się wprost przeciw przedmuzułmańskiej pogardzie dla córek: mówi o człowieku, któremu na wieść o urodzeniu dziewczynki ciemnieje twarz, i o zakopanej żywcem dziewczynce, którą zapyta się o to, za jaki grzech została zabita. To potępienie, nie opis. Na tym tle szeroko przekazywany hadis mówi, że komu powierzono córki i kto obszedł się z nimi dobrze, temu będą one zasłoną od ognia.

Korpus czyta bójki i ciosy trzeźwo i nisko: ku sporom w sprawach jawy — zatargowi o pieniądze, granicę, słowo — a nie ku wielkim rozstrzygnięciom losu. Kłótnia i szarpanina należą w tym materiale do tarć tego świata: sen o walce czytany bywa jako obraz sporu, który już trwa albo się zawiązuje, i wykładnia idzie po jego przebiegu. Zwyciężyć we śnie — przeważyć w sprawie; zostać pokonanym — znaleźć się w sporze po słabszej stronie; pogodzić się — obraz najprzychylniejszy z możliwych, bo tradycja ceni zgodę wyżej niż wygraną. Wojna i bitwa mają na tej stronie osobny artykuł i tam należy skala — to hasło czyta starcie jeden na jednego.

Jeden z wątków klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów czyta krokodyla jako wroga zdradzieckiego — drapieżnika przy linii wody, a więc niebezpieczeństwo czyhające dokładnie tam, skąd czerpie się zaopatrzenie. Ta lokalizacja nie jest ozdobnikiem: woda jest w tym materiale obrazem utrzymania i życia, a krokodyl jest tym, co w miejscu zaopatrzenia poluje. Sen o nim czytany bywa więc jako ostrzeżenie przed człowiekiem groźnym właśnie tam, gdzie śniący załatwia swoje sprawy — wspólniku, pośredniku, kimś u samego źródła utrzymania.

To jedno z mocniejszych haseł tej grupy: klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta skorpiona jako wroga złośliwego, i to złośliwego w sposób określony — obmówcę, kogoś, kto kąsa językiem, raniąc dobre imię z ukrycia. Precyzja tego odczytania jest jego właściwą wartością: nie „niebezpieczeństwo w ogóle”, lecz oszczerstwo — szkoda zadawana słowem, za plecami, przez kogoś, kto w twarz się uśmiecha. Użądlenie czytane bywa jako plotka albo drobna zdrada, która już dosięgła celu; skorpion ukryty w rzeczach śniącego — jako obmowa krążąca w jego najbliższym otoczeniu.

Ośmiornica nie należy do własnych stworzeń klasycznego korpusu. Tradycja była kompilowana w regionie, którego morza trzymają głowonogi, ale senniki koncentrują się na zwierzętach częściej spotykanych przez kompilatorów, a konkretne odczytanie ośmiornicy nie jest wśród nich. Sekcja rozszerza z poświadczonych kategorii i mówi to.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta obuwie przez podróż i przez to, z czym człowiek jest złączony: but jest tym, co niesie przez ziemię, więc but dobry i dopasowany czytany jest jako droga, która pójdzie pomyślnie, albo stan, który się utrzyma, a but zgubiony lub rozdarty — jako droga przerwana. Wejście w cudze buty, albo w buty nie na miarę, czyta się jako zajęcie pozycji, która nie należy do śniącego. Osobny nurt korpusu czyta but mężczyzny jako żonę, ze zgubieniem buta odczytywanym odpowiednio — jest to odczytanie tej tradycji i tak też się je tu podaje, nie przejmując go jako własnego; współczesnego czytelnika może razić, a uczciwiej jest podać je wprost z tą uwagą, niż rozmyć w ogólnik.

Ta tradycja ma o braciach tekst założycielski: surę Jusuf, którą ta strona przywołuje także przy śnie o wilku, tu jednak od trzeciej strony — od strony samych braci. To oni są zdradą tej opowieści: zawiść wewnątrz domu, studnia, kłamstwo o wilku — a jej końcem jest przebaczenie i pojednanie. Dlatego korpus czyta brata dwubiegunowo i żaden z biegunów nie jest naciągany: brat jest wsparciem, wspólnikiem i ramieniem — i zarazem najbliższym możliwym rywalem, bo nikt nie stoi bliżej. Sen o zgodzie z bratem czytany bywa jako siła domu; sen o sporze — jako ostrzeżenie przed zawiścią tam, gdzie boli najbardziej: wśród swoich.

Klasycznego hasła o wypadku nie ma, ale tradycja ma ramę, która pasuje do tego tematu dokładnie i jest w niej centralna: kadar — nic nie spotyka człowieka poza tym, co zostało postanowione — trzymany razem z naciskiem, jaki ta sama tradycja kładzie na ostrożność, o czym mówi dobrze znane pouczenie, by najpierw uwiązać wielbłąda, a potem zaufać. Ta para jest całym odcinkiem: odpowiedzią tej tradycji na nieprzewidziane nie jest ani fatalizm, ani panowanie nad wszystkim, lecz obie połowy naraz — i jest to rzecz naprawdę kojąca do powiedzenia komuś, kto obudził się przestraszony.

Odczytanie złota jest w klasycznym materiale tym, czego czytelnik się nie spodziewa, i dlatego warto je podać wraz z jego rozumowaniem: złoto czytane jest często nieprzychylnie, a srebro przychylnie. Uzasadnienie podawane wewnątrz samej tradycji wiąże się z tym, że złota mężczyznom nie wolno nosić za życia — jego pojawienie się we śnie niesie więc sens rzeczy niedozwolonej, ciężaru albo zgryzoty, a sny o zdobywaniu złota bywają czytane jako strata lub kłopot co najmniej równie często jak zysk. Srebro przeciwnie: czytane jest przychylnie, a w części odczytań oznacza kobietę.

Niewola jest w tym korpusie poświadczona naprawdę: czyta się ją pod hasłem jeńca, asr, oraz przez obrazy więzów. Klasyczna literatura interpretacyjna niesie tu rozróżnienie, które nie jest oczywiste — pęta na nogach, qajd, czytane bywają przychylnie, jako wytrwałość w religii, z uzasadnieniem, że powstrzymują ruch ku złemu, natomiast obręcz albo kajdany na szyi, ghull, czytane są nieprzychylnie. Śniący skrępowany nie jest więc w tej tradycji z automatu śniącym ostrzeżonym; rozstrzyga to, gdzie więzy siedzą. Podajemy tę konwencję jako powszechnie powtarzaną w kompendiach, nie jako rzecz, którą sprawdziliśmy w arabskim.

Sama tradycja przypisuje tej sprawie powagę znaczną: bezprawne odebranie życia należy w niej do najcięższych krzywd, a jej własne sformułowanie tej zasady — że kto zabija jedną duszę, jakby zabił wszystkich ludzi — znajduje się w surze al-Mā'ida, wymienionej wyłącznie z nazwy. Pierwsze zabójstwo, Kabila i Habila, należy do tej samej sury; wątek kruka uczącego pochówku niesie hasło o kruku.

Klasyczna tradycja traktuje najem (كِراء, kirā', oraz إجارة, ijāra) jako ustaloną kategorię prawną z obszernym fiqh za nią. Materiał czyta spokojny najem przez dwie kotwiące kategorie: رِزْق (rizq, zaopatrzenie), które czyta każde utrzymujące porozumienie przychylnie, gdy przychodzi bez niesprawiedliwości; oraz أمانة (amāna, powiernictwo), które rame najem jako zaufanie w obu kierunkach — lokatorowi powierzono własność właściciela, a układ powierzono obu.

W śnie Józefa z sury Jusuf — przywołanym w całości na stronie o słońcu — księżyc czytany jest jako matka; tu wystarczy to jedno zdanie. Poza nim klasyczna tradycja czyta księżyc po fazie i po świetle: pełnia przychylnie, jako sprawa w najczystszym punkcie albo osoba pięknej postaci i pozycji; księżyc malejący lub pociemniały — jako schyłek; księżyc, którego nie widać — jako wstrzymane przewodnictwo.

Zacząć trzeba od uczciwego przyznania: pracodawca w dzisiejszym, etatowym sensie nie jest kategorią klasyczną, a to, co się na niego rozciąga, jest dwojakie i obie połowy warto podać. Pierwszą jest rejestr władzy — tego, pod czyim rozkazem śniący stoi — którego pełne omówienie niesie hasło o królu i tam należy po nie sięgnąć: przychylność czytana ku awansowi, niezadowolenie ku przestrodze co do własnego postępowania.

Waga, jaką ta tradycja kładzie na wiedzę, jest doktrynalna, a nie ozdobna: poszukiwanie wiedzy jest w niej uczczone, a uczonych opisuje się jako dziedziców proroków — sformułowanie dobrze znane. To jest rama, wewnątrz której nauczyciel we śnie czytany jest przychylnie: ku przewodnictwu, ku wiedzy pożytecznej, ku sprawie raczej wyjaśnionej niż jedynie przetrzymanej. Do tego dochodzi zwyczajny nawyk korpusu: odczytanie niosą stan nauczyciela i to, czego naprawdę uczy, tak jak przy każdej postaci ludzkiej.

Materiał jest tu skromny, ale realny. Korpus zna lekarza jako postać, a rama, którą wokół niego buduje, jest tu najważniejsza: lekarstwo pochodzi od Boga, a lekarz jest środkiem — dobrze znane powiedzenie, wedle którego nie zesłano choroby bez lekarstwa na nią, można przywołać bez narracji. Rama ta robi dwie rzeczy naraz. Czyta lekarza we śnie przychylnie, ku sprawie znajdującej swoje lekarstwo i ku dobrej radzie, która nadchodzi; a zarazem wbudowuje zastrzeżenie zdrowotne we własną logikę tradycji, zamiast doklejać je z zewnątrz — postać, która jest środkiem, nie jest rozpoznaniem.

Umówione godziny i zegarowa punktualność to sprawy nowożytne, a korpus klasyczny ich nie omawia — trzeba to powiedzieć wprost, tak samo jak przy śnie o egzaminie, i nie dopisywać klasycznych szczegółów o pociągach czy spotkaniach, których ta tradycja nie zna. Tym, o czym mówi ona rzeczywiście, jest sytuacja leżąca pod spodem: niedopełnienie zobowiązania i przybycie po chwili, w której coś było możliwe. Czytany w tej ramie sen o spóźnieniu dotyczy powinności, a nie harmonogramu: tego, co śniący jest komuś winien, komu, i co odkłada.

Cienkość jest tu prawdziwa, ale zdanie o korpusie starszym niż policja byłoby zbyt proste. Mundurowa policja cywilna jest instytucją dziewiętnastowieczną i klasycznego hasła nie ma. Tradycja nie jest jednak bez postaci egzekwującej: szurta, czyli ramię porządkowe i bezpieczeństwa władcy, istniała we wczesnym państwie muzułmańskim, a figura tego, kto egzekwuje w imieniu władzy, jest w korpusie realna. Właściwą ramą jest tu ogólny rejestr władzy egzekwującej i nie twierdzimy o nim więcej, niż da się sprawdzić.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje lustro jako uwidoczniony stan samego śniącego — to, kim jest i jak jest widziany. Zmienną rozstrzygającą jest stan szkła i działa on tak samo jak przejrzystość wody w innych odczytaniach tej tradycji: lustro czyste i jasne czytane jest przychylnie, jako sprawa widziana prawdziwie i nienaruszona reputacja, natomiast zmętniałe, zaśniedziałe albo zniekształcające — jako samooszukiwanie się albo pozycja, która stała się niejasna. Lustro rozbite czytane jest jako wyłom: w sprawie, w układzie albo w relacji, a nie jako pech w ogólności.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta górę jako człowieka wielkiej pozycji albo sprawę wielkiej wagi: wspinaczka czytana jest jako sięganie po to, co góra przedstawia, niemożność wejścia — jako bycie temu nierównym, a osiągnięcie szczytu — jako dojście do samej rzeczy. Góra, która się porusza albo wali, czytana jest jako wstrząs w tym, za czym stoi — a stoi w tym materiale za osobą albo instytucją, nie za nastrojem. Schronienie się u góry czytane jest jako ochrona uzyskana od potęgi.

Uczciwość każe zacząć od proporcji: las jako całość nie jest mocnym hasłem klasycznego korpusu — świat, w którym ten materiał powstawał, znał pojedyncze drzewo, sad i pustynię lepiej niż puszczę, i jego rejestry są tego śladem. To, co daje się odpowiedzialnie przenieść, pochodzi z dwóch sąsiednich rejestrów. Pierwszy omówiono przy śnie o drzewie: drzewa czytane bywają ku ludziom — drzewo szlachetne ku człowiekowi pożytecznemu — a las, drzewa zebrane w mnogość, bywa w tej logice czytany jako zbiorowisko ludzi: środowisko, w które śniący wchodzi i w którym łatwo stracić z oczu pojedynczą osobę, także siebie.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta ostrza przez rozstrzyganie i władzę, a wielką kategorią jest w niej miecz: to miecz może stać za władzą, za synem albo za językiem i tym, co on czyni. Nóż jest w tym materiale mniejszym, domowym członkiem tej samej rodziny i dziedziczy z niej samą funkcję cięcia i oddzielania, bez rangi: użyty do tego, do czego służy, czytany jest praktycznie; zwrócony przeciw człowiekowi — jako zerwanie więzi albo rozstrzygający krok przeciw komuś. Ostrze tępe albo złamane czytane jest jako narzędzie, które nie zrobi tego, do czego jest.

Statek jest w tej tradycji obrazem wybawienia, i to z najcięższego możliwego źródła: arka Nuha, niosąca ocalonych ponad potopem — sura nosząca jego imię może być nazwana, a sam żywioł omawia na tej stronie sen o powodzi; tu należy naczynie. Korpus czyta statek zdatny do żeglugi jako ocalenie i utrzymanie zarazem — morze było miejscem, gdzie szukano zaopatrzenia, więc łódź jest tym, co pozwala czerpać z głębiny, nie tonąc w niej. Statek tonący czytany bywa jako zagrożenie obu tych rzeczy naraz: i bezpieczeństwa, i utrzymania.

Gwiazdy są w tej tradycji jej własnym obrazem przewodnictwa: tekst mówi, że po gwiazdach ludzie znajdują drogę — materiał znany z sury an-Nahl — i na tym stoi całe odczytanie: gwiazda jest tym, co pozwala wyznaczyć kurs nocą, na morzu i na pustyni, gdzie nie ma innych znaków. Korpus czyta więc śnione gwiazdy ku ludziom, po których inni się orientują: uczonym, ludziom wiedzy i wysokiej pozycji — jasne, liczne gwiazdy ku pomyślności tego kręgu, gwiazdy przygaszone ku jego osłabieniu. Sen o jedenastu gwiazdach oddających pokłon należy do sury Jusuf i jest omówiony przy śnie o słońcu — tu wystarczy przypomnieć, że i tam gwiazdy są ludźmi: braćmi.

Tsunami w korpusie klasycznym nie ma, a to, co następuje, jest rozciągnięciem: dziedziczonym rejestrem są wielkie wody, które ta tradycja trzyma w dwóch całkiem osobnych nurtach, a rozdzielenie ich jest tu istotne. Pierwszym jest samo morze, czytane w korpusie zwyczajowo jako wielka moc — władca, władza, sprawa nieporównanie większa od śniącego; woda, która wychodzi ze swojego łożyska i idzie w głąb lądu, czyta się więc wewnątrz własnej logiki tej tradycji jako moc przekraczająca swoją granicę, a nie jako pogoda. Drugim jest własna pamięć tradycji o wodzie zesłanej jako sąd — ten materiał należy w całości do hasła o powodzi.

Pogoda ma w tej tradycji podwójny rejestr i burza dziedziczy go w całości: to, co przychodzi z nieba, bywa miłosierdziem albo sądem, a rozstrzyga jego przebieg i skutek, nie sam widok. Tradycja pamięta wiatr posłany przeciw ludowi ʿĀd — zniszczenie dokonane samym powietrzem — i przez tę pamięć burza niszcząca: zrywająca dachy, łamiąca drzewa, obracająca się przeciw jakiemuś miejscu — czytana bywa ku próbie albo karze nad tym miejscem, nie ku zwykłej odmianie pogody. Opowieść o ʿĀd przywołuje się tu bez wskazywania jednej sury, bo tekst wraca do niej w kilku miejscach.

Uczciwość każe zacząć od proporcji: klasyczny korpus tej tradycji wyrósł w świecie, w którym śnieg był rzadkością, i osobnego, rozbudowanego hasła o nim nie ma — jego zimowy rejestr jest wąski i lepiej to przyznać, niż go dopisywać. To, co daje się odpowiedzialnie podać, mieści się w dwóch klauzulach: zimno bywa w tym materiale czytane ku zastojowi spraw — temu, co ścięte i wstrzymane — a biel i czystość ku sprawie wolnej od skazy; śnieg łagodny, który nie zamyka dróg, bywa przez część interpretatorów zbliżany do deszczu i jego przychylnego rejestru zaopatrzenia, śnieg zaś ciężki, odcinający — ku trudności, która unieruchamia.

Rama, którą ta tradycja sama wnosi, jest inna, niż podpowiada lęk: choroba niesiona cierpliwie uchodzi w niej za próbę i zadośćuczynienie — za coś, co zmazuje przewiny, nie za karę. Korpus czyta śnioną chorobę rozmaicie i żadnego z tych odczytań nie należy zaostrzać: część wątków wiąże ją z zanurzeniem w sprawach doczesnych — z troską o świat, która przysłoniła resztę; wyzdrowienie we śnie czytane bywa ku uldze i powrotowi. Wszystko to są odczytania tego, co tradycja utrzymuje o obrazie choroby — nie orzeczenia o ciele śniącego.

Klasyczna tradycja czyta pojemniki jako substancjalne figury i pudełko jest jedną z nich. Arabskie صندوق (ṣundūq, skrzynia albo pudełko) czyta się w stronę tego, co trzymane bezpiecznie — treści spraw śniącego, bogactwa albo wiedzy trzymanej w rezerwie — a zamknięte pojemniki czytają się przychylnie, gdy ich treść należy do śniącego, a mniej, gdy treść należy do kogo innego. Odczytanie nie jest ustalone przy jednym orzeczeniu; zależy od własności i stanu pojemnika.

Tradycja islamska traktuje rozwód z powagą właściwą rzeczom dozwolonym i ciężkim naraz: jest on w niej legalny, obwarowany i nieodwracalny w skutkach, których nie podejmuje się lekko — i z tą samą powagą korpus podchodzi do jego sennego obrazu. Istotne jest to, jak szeroko ten materiał czyta samo rozstanie: obrazy oddzielenia odczytywane bywają ku rozstaniu ze sprawą, wspólnikiem, urzędem, nawykiem albo miejscem równie często, jak ku rozstaniu z osobą — talaq we śnie bywa czytany jako odejście od czegoś, z czym śniący był związany, a nie koniecznie od kogoś. Ta szerokość jest uczciwym rdzeniem hasła: sen o rozwodzie pyta w tym materiale, z czym wiążąca więź się kończy, i nie przesądza, że chodzi o małżeństwo.

Portfel z kartami i dokumentem tożsamości jest przedmiotem nowym i korpus nie ma o nim nic — a powiedzenie tego jest uczciwsze niż sięganie po pierścień z pieczęcią albo dokument pisany, które ta tradycja czyta jako władzę i jako sprawę zapisaną, a nie jako dowód, kim się jest. Pojemnikiem, który tradycja rzeczywiście czyta, jest sakiewka, ṣurra, a jej odczytania biegną przez to, co się w niej trzyma: pieniądz, a szerzej to, co komuś powierzono.

Klasyczny korpus nie zna plecaka – to przedmiot nowy – i uczciwiej powiedzieć to wprost, niż dorabiać mu hasło. Kategorią naprawdę poświadczoną jest zaopatrzenie podróżnego, zād, a miarę dla niego wyznacza sam Koran w passusie o pielgrzymce: najlepszym zaopatrzeniem jest bogobojność. O tym, co człowiek zabiera w drogę, rozstrzyga więc nie ciężar ani objętość, lecz to, czy naprawdę utrzyma go w drodze. Sama podróż, safar, jest w tej tradycji figurą zmiany stanu, więc pakowanie się bywa czytane jako przygotowanie zmiany, a nie jako sam wyjazd.

Tradycja ma tu realną kategorię i realne ograniczenie, a ciekawsza jest ta druga połowa. Rzecz zgubiona to ḍālla, zdefiniowana kategoria prawna, a długo obiegowe w tej tradycji powiedzenie posługuje się nią jako figurą: mądrość jest zgubą wierzącego i gdziekolwiek ją znajdzie, jemu przysługuje do niej prawo. Krąży jako przekaz, a jego ocena bywa sporna, więc jest to powiedzenie obiegowe, nie pewny hadis. Mówi ono, że rzecz zgubiona nie jest przepadła, lecz należna, a szukanie jej jest roszczeniem, nie nadzieją.

To hasło ma w tej tradycji mocne oparcie: Koran zawiera surę nazwaną od trzęsienia ziemi — Az-Zalzalah — w której ziemia wyrzuca z siebie swoje brzemiona i mówi o tym, co się w niej działo. Korpus czyta trzęsienie zgodnie z tą powagą: jako wstrząs nawiedzający miejsce — trwogę, surowość władzy albo próbę, która chwieje tym, co stało pewnie. Charakterystyczne i warte podkreślenia jest to, że odczytanie biegnie wspólnotowo, nie osobiście: trzęsienie w jakimś miejscu czytane bywa jako poruszenie spadające na to miejsce i jego ludzi — na kraj, miasto, dom — a nie na samego tylko śniącego.

To jeden z najmocniejszych i najbardziej konkretnych obrazów, jakie ta tradycja ma w tym zestawie. Lina jest w niej obrazem koranicznym: ḥabl Allāh, lina Boga, której wspólnota ma trzymać się mocno, wszyscy razem, i nie rozdzielać się. Jest to tekst ustalony i wolno go przywołać jako wyrażenie; czyni on z mocnej liny obraz przylgnięcia — do religii i do wspólnoty trzymającej tę samą linę w tym samym czasie. Lina puszczona albo przecięta czytana jest wewnątrz tego samego obrazu jako rozdzielenie, a nie jako przypadek.

Urodziny jako coroczne celebracje indywidualnych narodzin nie są kategorią, w której klasyczna tradycja pracuje. Dwa nazwane święta religijne — عيد الفطر i عيد الأضحى — są wspólnotowe, a mawlid, celebracja urodzin Proroka, pozostaje przedmiotem trwającego sporu uczonych, nie ustalonego orzeczenia. Sen o urodzinach nie siedzi więc w dobrze zaludnionym haśle sennika — i warto to powiedzieć uczciwie, zamiast przerabiać na sfabrykowane.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje wodę jako jeden z obrazów najbardziej przychylnych, a zmienną rozstrzygającą jest jej przejrzystość. Tonięcie jest właśnie tym miejscem, w którym to przychylne odczytanie się odwraca: zanurzenie czytane jest jako bycie w coś wciągniętym, a nie czerpanie z czegoś, i traktowane jest surowo — jako przytłoczenie przez jakąś sprawę, przez uwikłanie w rzeczy doczesne albo przez własne żądze. Charakter samej wody modyfikuje odczytanie tak, jak wszędzie indziej: pójście pod wodę mętną albo ciemną czytane jest ciężej niż pod przejrzystą.

Materiał klasyczny czyta pościg przez tożsamość ścigającego i wynik ucieczki, i te dwie zmienne uznaje za rozstrzygające. Prześladowca będący zwierzęciem odczytywany jest w skali i charakterze tego zwierzęcia: wykładnie tej tradycji dla konkretnej bestii przenoszą się na sen o pościgu, więc bycie ściganym przez węża, psa albo drapieżnika dziedziczy tamte odczytania, zamiast dostawać nowe. Ucieczka udana czytana jest przychylnie, jako trudność, z której śniący zostaje wybawiony, natomiast schwytanie — jako sprawa, która nie da się dłużej omijać i której tradycja radzi stawić czoła wprost. Warto podkreślić, że nie jest to zapowiedź krzywdy, lecz wskazanie na coś odkładanego.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta drzewa jako ludzi i rody: drzewo stoi za człowiekiem, gałęzie za potomstwem i tymi, którzy od niego zależą, owoc za tym, co z niego przychodzi. Drzewo dobrze ukorzenione i owocujące czytane jest przychylnie; ścięte albo uschłe — jako śmierć, koniec albo przerwana linia, co referuje się tu jako odczytanie tradycji. Kotwicą jest znany hadis o drzewie, którego liście nie opadają, przyrównanym do wierzącego — z odpowiedzią, że chodzi o palmę daktylową; wolno go nazwać bez numeru, a niesie on nawyk, który porządkuje cały ten materiał: czyta się konkretne drzewo, nie drzewa w ogóle.

Kotwica jest tu prawdziwa: samo pismo tej tradycji pokazuje błyskawicę jako strach i nadzieję naraz, w surze nazwanej od grzmotu — ar-Raʿd. Sura nazwana od zjawiska pogodowego mówi czytelnikowi, jak poważnie ten rejestr jest tu traktowany. Para strachu i nadziei jest osią całego odcinka: ten sam błysk, który grozi, jest tym, który zapowiada deszcz.

Materiał klasyczny jest tu uboższy niż przy samym pojeździe i lepiej to powiedzieć, niż ukryć: nie ma w nim orzeczenia o zderzeniach drogowych. Najbliższe temu, o czym mówi, jest nagłe nieszczęście dosięgające podróż oraz upadek z wierzchowca, omówiony przy śnie o upadku — wraz z rozróżnieniem między własnym potknięciem a byciem popchniętym, które przenosi się tu wprost i jest najużyteczniejszą rzeczą, jaką ta tradycja na tej stronie oferuje.

Najważniejsza rzecz, jaką ta tradycja utrzymuje o śnie o zjawie, jest taka, że w znacznej mierze nie czyta się go w ogóle jako przekazu — i to właśnie jest tutaj sednem. Praktyka klasyczna dzieli sny na trzy rodzaje: sen prawdziwy, sen wynikający z samego śniącego i jego rozmyślań oraz sen niepokojący, przypisywany szatanowi. Przerażająca zjawa należy wyraźnie do trzeciego. Tradycja przekazuje w tej właśnie sprawie hadis, obecny w głównych zbiorach: sen dobry pochodzi od Boga, a zły od szatana, a śpiący, który się przestraszył, ma szukać schronienia u Boga, obrócić się na drugi bok i nikomu tego snu nie opowiadać. To jest klasyczna odpowiedź na ten sen i warto podać ją wprost.

Rzeki płyną przez sam środek tego, co ta tradycja mówi o nagrodzie: ogrody, pod którymi płyną rzeki, to obraz, który zna każdy czytelnik Koranu — na tyle wszechobecny, że nie wymaga wskazywania jednej sury. Rzekę czyta się więc w tym materiale najpierw jako zaopatrzenie i miłosierdzie w ruchu: dobro, które nie stoi, lecz przypływa. Korpus podaje odczytania zgodne z tym rejestrem: przeprawa przez rzekę — przejście przez trudność albo etap; picie z czystej wody — zysk godziwy, wedle rejestru wody omówionego przy śnie o wodzie; rzeka wyschnięta — zaopatrzenie ucięte.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta ciążę przez ukrycie i przyrost: coś jest obecne, rośnie i jeszcze nie jest widoczne, a we właściwym czasie się ujawni. Dlatego odczytania przywiązują się częściej do spraw dojrzewających — do gromadzonego majątku, do planu jeszcze niewypowiedzianego, do troski noszonej prywatnie — niż do dosłownego rodzicielstwa. Stan ciąży we śnie niesie wykładnię: przebieg spokojny i zdrowy czytany jest przychylnie, jako sprawa, która dojdzie do końca, natomiast ciężki albo skrywany wskazuje na brzemię, które śniący wziął na siebie i o którym nikomu nie powiedział.

Tradycja przeprowadza tu ostrą, dobrze poświadczoną granicę — i ta granica jest całym hasłem: ciche łzy, płacz bez głosu, czytane są przychylnie, jako ulga, zdjęcie zgryzoty albo trudność, która niedługo ustąpi; głośne zawodzenie, krzyk, rozdzieranie szat albo twarzy — nieprzychylnie, jako nieszczęście albo żal, który dopiero nadejdzie. Rozróżnienie nie dotyczy tego, jak bardzo śniącemu jest smutno; dotyczy formy, jaką przybiera żal.

Tradycja odróżnia pogrzeb od śmierci i ta strona idzie za tym rozróżnieniem: tym, co korpus tu czyta, jest obrzęd i obecność — umycie, całun i niesienie czytane są jako formalnie uznana zmiana stanu. Jeden z nurtów czyta niesienie na marach jako osiągnięcie rangi i władzy nad ludźmi — na tej logice, że zmarłego dźwiga wielu — i jest to odczytanie na tyle przewrotne, że warto je przytoczyć, ale jako nurt, nie jako ramę: ramą pozostaje uznanie końca i to, kto przy nim jest. Pogrzeb bez żałobników czytany jest inaczej niż tłumny; obecność należy do wykładni.

Struś jest ptakiem Arabii i to jest pierwsza rzecz do powiedzenia, bo powszechnie sądzi się inaczej. Struś arabski występował na całym półwyspie i na pustyni syryjskiej jeszcze w połowie XX wieku, jego skorupy jaj są w archeologii regionu pospolite, a naʿāma jest utrwaloną postacią poezji przedmuzułmańskiej, gdzie samiec dostarcza jednego ze stałych porównań szybkości. Nie jest to zwierzę obce kulturze, z której wyszedł klasyczny korpus senny, a jego nieobecność w danym haśle nie tłumaczy się geografią.

Klasyczne odczytanie jest tu ciekawsze niż nowoczesne, emocjonalne. Korpus czyta pływanie jako wejście w wielką sprawę, a nie jako stosunek do uczuć: skoro morze figuruje w tej tradycji zwyczajowo władcę albo siłę znacznie większą od śniącego, to pływanie w nim czytane bywa jako wejście w układy z taką siłą, a wyjście na ląd — jako wyjście z nich cało. Rozciągnięcie to podajemy z ostrożnością: sam rejestr morza jako wielkiej mocy jest w materiale klasycznym dobrze poświadczony, a wniosek o układach z możnym człowiekiem jest tym, jak tradycja ten rejestr stosuje, więc mówimy, że tak czyta jeden z nurtów, a nie że tak brzmi ustalona reguła.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta wojnę i bitwę przez pojęcie fitny: zamętu, rozłamu i próby nawiedzającej kraj, w którym się toczy. To odczytanie jest wspólnotowe jak mało które — sen o wojnie mówi w nim najpierw o miejscu i jego ludziach, o niezgodzie rozdzierającej to, co było jednym, a dopiero potem o sprawach samego śniącego. Zwycięstwo i klęska czytane są po stronie, po której śniący we śnie stał: wygrana jego strony — jako przewaga w sporze, który go czeka albo już trwa; przegrana — jako ostrzeżenie, że sprawa, w którą się angażuje, może go kosztować więcej, niż zakładał.

Uczciwość i powaga muszą tu iść razem. Klasyczny korpus tej tradycji nie oferuje rejestru „ten sen znaczy, że współmałżonek zdradza” — a jej własna etyka przecina taką pokusę z drugiej strony: nieudowodnione oskarżenie o niewierność jest w tym prawie przewiną ogromnej wagi, więc tradycja, która tak strzeże cudzej czci, nie czyni ze snu poszlaki. Trzeba to powiedzieć wprost: wewnątrz tej tradycji sen o zdradzie nie jest licencją na podejrzenie — i kto szuka w tym haśle potwierdzenia swoich obaw, temu ta tradycja go odmawia.

Materiał jest tu mocniejszy, niż można by się spodziewać, i ma własną kotwicę w piśmie. Królową tej tradycji jest Królowa Saby, wymieniona w surze an-Naml, podanej wyłącznie z nazwy i bez wersetów. Dla strony o snach znaczy zaś kształt jej przedstawienia: władczyni, która przed decyzją zasięga rady, której tron zostaje przyniesiony i która dochodzi do rozstrzygnięcia własnym rozumowaniem, a nie przez klęskę. Królowa tego korpusu nie jest więc królem złagodzonym: jest władzą sprawowaną przez naradę i rozpoznanie.

Tradycja czyta jedzenie uważnie i czyta je moralnie: osią jest to, co dozwolone, przeciw temu, co zakazane, więc jedzenie dobre i spożywane z apetytem czytane bywa ku dostatkowi uczciwie zdobytemu, a jedzenie zepsute albo zakazane — ku zyskowi ze źródła, które śniący powinien sobie obejrzeć. Pojęciem, wokół którego cały ten odcinek się obraca, jest zaopatrzenie: to, co człowiekowi jest dane, w odróżnieniu od tego, co sobie bierze.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta włosy jako siłę, pozycję oraz to, co śniący posiada i okazuje: włosy długie, obfite i zadbane odczytywane są jako przyrost w jego sprawach, a w części przekazów wprost jako majątek i długie życie. Utrata odwraca to w utratę pozycji, dobytku albo kogoś bliskiego, przy czym tradycja zwraca uwagę na to, czy włosy wypadają, czy zostały umyślnie obcięte — zamiar zmienia tu odczytanie zasadniczo. Siwiznę czyta się jako godność i wiek, a w części przekazów jako troskę przychodzącą przed czasem. Włosy na głowie i owłosienie reszty ciała traktowane są przy tym jako dwa osobne tematy.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta oczy jako wgląd i prowadzenie, odnosząc je do religii śniącego i do jego zdolności widzenia własnego położenia takim, jakie jest — wzrok jest tu więc władzą moralną i poznawczą, a nie cielesną. Wzrok czysty i sprawny odczytywany jest jako prowadzenie i trafne rozumienie, natomiast wzrok osłabiony, ciemność albo ślepota — jako zbłądzenie, zamęt albo niezdolność rozeznania sprawy, w której środku śniący się znajduje. Tradycja rozróżnia utratę jednego oka i obu, a częściową utratę czyta jako częściowe, a nie całkowite załamanie rozumienia.

Tornado jako nazwana kategoria jest późniejsze niż korpus i to, co korpus ma, to rejestr wiatru — jest to rozciągnięcie, a nie istniejące hasło. Rejestr ten jest w tej tradycji naprawdę dwoisty i właśnie ta dwoistość jest tu najważniejsza: wiatr, który niesie deszcz i rozsiewa ziarno, czytany bywa ku miłosierdziu i nadchodzącemu zaopatrzeniu, a wiatr, który wyrywa i kładzie pokotem — ku próbie. Tradycja pamięta wiatr zesłany na lud Ad, zniszczenie samym powietrzem; przywołuje to hasło o burzy i tam należy po nie sięgnąć, bez przypisywania go jednej surze, bo relacja rozkłada się na kilka miejsc.

Ukryty wróg działający podstępem, a jego schwytanie czytane przychylnie — to linia trafna, o ile sięga. Korpus postępuje przy tym tak: odczytanie niesie to, co zostało zabrane, a nie ten, kto zabrał. Skradziona szata, skradzione pieniądze, skradzione klucze wpadają każde do własnego rejestru, a te trzy mają na tej stronie osobne hasła i to tam należy szukać właściwej wykładni. Złodziej wchodzący do domu czytany jest zaś przez rejestr domu — przez stan gospodarstwa, jego bezpieczeństwo i jego ludzi — również opisany osobno. Strona o złodzieju nie jest więc jednym orzeczeniem, lecz wskazówką, gdzie szukać.

Zgubienie drogi jest w tej tradycji obrazem cięższym niż w polszczyźnie, ponieważ droga ma tu sens religijny: tradycja czyta ścieżkę jako bieg życia i postępowania śniącego, a otwierająca Koran sura al-Fatiha prosi o poprowadzenie prostą ścieżką. Zejście ze znanej drogi odczytywane jest więc jako odejście od tego, co śniący sam uznaje za słuszne, albo jako zamęt w sprawach, które sądził, że rozumie. Odnalezienie drogi czytane jest jako przywrócone prowadzenie i należy do bardziej pokrzepiających odczytań w całym materiale klasycznym.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta drzwi domu jako jego ochronę i jako miejsce, którym przychodzą ludzie i zaopatrzenie — drzwi otwarte czytane są więc jako dostęp, sposobność albo dom otwarty dla innych, a zamknięte lub zaryglowane jako wstrzymanie. Drzwi, których nie da się otworzyć, czytane są jako sprawa zablokowana, nie jako niebezpieczeństwo. Jeden z nurtów korpusu wiąże drzwi domu z kobietą tego domu — na tej logice, że to przez nią dom jest wchodzony i strzeżony — i podaje się to tutaj jako odczytanie tej tradycji, bez rozwijania go w cokolwiek ogólniejszego.

Zapominanie (نِسْيَان, nisyān) jest w klasycznej tradycji teologicznie obciążone w stopniu, jakiego angielskie słowo nie niesie — i właśnie to czyni sekcję niezwykłą. Kotwicą koraniczną jest Q 20:115: „zawarliśmy przymierze z Adamem wcześniej, lecz on zapomniał” — zapominanie jako paradigmatyczna ludzka porażka u początku ludzkiej historii. Zapominanie traktowane jest w tej rame jako konstytutywne dla tego, kim jest osoba, nie jako okazjonalna usterka; ludowa etymologia powtarzana wewnątrz samej tradycji głosi إنسان (insān, człowiek) od نسي (zapominać), a choć językoznawcy kwestionują etymologię, fakt, że sama tradycja robi to połączenie, jest tym, co śniący dziedziczy.

Dziedziczenie należy do bardzo nielicznych spraw, które Koran reguluje wprost i rachunkowo: udziały poszczególnych krewnych są w tekście podane liczbowo, a ich wyliczanie jest osobną gałęzią prawa muzułmańskiego, ʿilm al-farāʾiḍ, czyli nauką o udziałach ustalonych. Krąży w tej tradycji zachęta, by tej nauki się uczyć i jej nauczać, nazywająca ją połową wiedzy; jej ocena bywa wśród uczonych sporna, więc podajemy ją jako powiedzenie obiegowe, a nie jako pewny hadis.

Klasyczny korpus niesie osę jako konkretną figurę. Arabskie زُنبور (zunbūr, osa albo szerszeń — tradycja nie rozróżnia ostro) czyta się w stronę drobnego, lecz prawdziwego wroga — mniejszego niż lew albo wąż, ale ostrzejszego w rejestrze złośliwości. Zwykła skala tradycji (duże drapieżniki dla dużych zagrożeń, małe kłujące stworzenia dla małych) stawia osę dokładnie w rozmiarze, w którym szkoda jest realna, a źródło małostkowe, a odczytanie idzie za tym umieszczeniem, nie za zawyżaniem.

Klasycznego hasła nie ma: winda jest młodsza od korpusu o mniej więcej tysiąc lat. Rozciąga się na nią przy tym nie drabina — materiał o wznoszeniu się własnym wysiłkiem należy do hasła o schodach — lecz rejestr środka transportu: korpus czyta wierzchowce i statki jako to, czym porusza się sprawa człowieka, a stan owego środka traktuje jako część odczytania. Do windy pasuje to znacznie lepiej niż wspinaczka.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta dłonie jako sprawność, zarobek i środek, którym śniący działa na świat, a materiał klasyczny odczytuje je również jako ludzi udzielających wsparcia: ręka może oznaczać brata, wspólnika albo pomocnika, więc jej utrata czytana jest jako utrata oparcia, a nie kończyny. Rozróżnia się przy tym prawą i lewą, a rozróżnienie to waży w tej tradycji więcej, niż europejski czytelnik zakłada: prawa dłoń ma w praktyce islamskiej utrwalony rejestr przychylny, a Koran mówi o tych, którym księgę ich czynów podano w prawą rękę — dlatego prawa dłoń we śnie ciąży ku odczytaniu tego, co śniący uczynił dobrze, i ku uczciwemu zarobkowi.

Samolot jest przedmiotem nowożytnym i klasyczny korpus go nie zna — wszystko, co ta strona może tu podać, jest rozszerzeniem starszego rejestru podróży i środka podróży, i tak należy to ważyć. Rejestr sam jest w tym materiale dobrze urządzony: podróż czytana bywa ku zmianie stanu — sprawie, etapowi, przeprowadzce życia — a wierzchowiec, karawana i statek ku temu, co śniącego przez tę zmianę niesie: środek pewny ku przejściu bezpiecznemu, środek zawodny ku przedsięwzięciu, które chwieje się pod śniącym. Samolot wchodzi w to miejsce naturalnie: lot spokojny i doprowadzony do celu czytany bywa ku przejściu, które się powiedzie; lot niebezpieczny — ku sprawie podjętej na wysokości, na której śniący nie ma oparcia.

Klasyczny korpus islamski ma substancjalny materiał o hienie i żywy artykuł go niedoceniał. Hiena pasiasta (الضَبع, al-ḍab') była rodzima dla Arabii, jest nazwana w poezji przedislamskiej i pojawia się w sennikach jako konkretna figura — zwykle osoba plugawa albo głupia, często genderowana żeńsko w materiale (głupia kobieta, brzydka żona), czasem czytana jako nocny złodziej albo zdradliwy współpracownik, którego właśnie głupota czyni niebezpiecznym. Odczytanie nie jest cienkie, a rozszerzenie do „padlinożercy przez analogię”, po które sięgał żywy artykuł, jest słabszym rachunkiem korpusu, który już czyta zwierzę szczegółowo.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta krew przede wszystkim przez nieczystość i to, co niedozwolone, co nadaje obrazowi rejestr moralny, a nie medyczny: krew wiązana bywa często z majątkiem zdobytym bezprawnie, ze sprawą, w którą śniący nie powinien się mieszać, albo z krzywdą wyrządzoną lub doznaną. Warto zaznaczyć, że jest to wątek wyraźnie obecny i często przywoływany, ale niekoniecznie jedyny porządkujący — obok niego biegną odczytania pokrewieństwa, urazu i sporu, więc lepiej podawać go jako mocny nurt niż jako regułę.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta kości (عِظام, 'iẓām) jako coś bardziej szczególnego niż szkielet w ogóle. Odczytania tej postaci wiążą kości człowieka z jego pochodzeniem, krewnymi i pozycją — z tym, z czego jest zbudowany i co dziedziczy — a konkretna kość bywa w stojącej metaforze łączona z konkretną więzią. Sen o kości, która pęka, czyta się więc w ramie, w której złamanie zagraża czemuś strukturalnemu w fundamencie śniącego, nie tylko ciału.

Uczciwość każe zacząć od proporcji: okno nie jest w klasycznym korpusie hasłem rozbudowanym. Dom — omówiony na tej stronie osobno — czytany bywa ku samemu śniącemu i jego sprawom, a otwory domu, przez które wchodzą światło i powietrze, ku jego uldze i łatwości; okno jasne i otwarte bywa więc czytane przychylnie, jako przestronność w sprawach, a zasłonięte lub ciasne — ku sprawom przyduszonym. Więcej niż te dwie klauzule trudno z tego materiału odpowiedzialnie wyprowadzić, i lepiej tę cienkość przyznać, niż zapisywać ją wykładniami, których korpus nie niesie.

Obraz szaty — małżonkowie jako wzajemne okrycie, nazwany w surze al-Baqara — jest wspólny obojgu małżonkom i omówiony szerzej przy śnie o żonie; tu wystarczy przypomnieć, że działa w obie strony: także mąż jest w tym materiale okryciem i osłoną. Własny rejestr korpusu dla męża widzianego we śnie biegnie natomiast przez odpowiedzialność i pozycję: jego stan czytany bywa ku bezpieczeństwu domu — mąż silny i obecny jako obraz gospodarstwa osłoniętego, mąż słaby, nieobecny albo w niebezpieczeństwie jako troska o to, na czym dom stoi.

Kotwica jest koraniczna i należy do najpiękniejszych zdań tej tradycji o małżeństwie: małżonkowie są dla siebie nawzajem szatą — obraz nazwany w surze al-Baqara — okryciem, bliskością i wzajemną osłoną. Ten obraz wiąże niniejsze hasło wprost ze snem o ubraniu, gdzie szata czytana jest jako stan tego, kto ją nosi: korpus odczytuje żonę widzianą we śnie przez ten sam rejestr — jej stan mówi o stanie domu, tak jak stan szaty mówi o stanie człowieka. Żona w dobrym zdrowiu i zgodzie czytana bywa ku pomyślności gospodarstwa; niezgoda — ku trosce, która domaga się naprawy.

Król należy w klasycznym korpusie do haseł mocnych: jest władzą samą — najwyższym autorytetem spraw doczesnych — i charakterystyczne dla tej tradycji jest to, że jej wykładnie czytają nie tyle samą postać, ile spotkanie z nią. Zostać przez króla przyjętym z życzliwością — zbliżenie do władzy albo pomyślność w sprawie, która od władzy zależy; zostać obdarowanym — dobro z wysokiego miejsca; zostać zignorowanym albo osądzonym — sprawa u władzy zawisła niepomyślnie. Sen o królu jest w tym materiale zawsze snem o relacji: gdzie śniący stoi względem siły, która rozstrzyga o jego sprawach.

Zacząć trzeba od ramy, która wcale nie jest wykładnią snu: w tej tradycji aniołowie są bytami stworzonymi i przedmiotem wiary, jednym z jej własnych artykułów, a nie symbolami. Ten jeden fakt porządkuje całą resztę, bo znaczy, że muzułmański czytelnik nie przychodzi tu z pytaniem, co anioł reprezentuje.

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta morze jako wielką potęgę — władcę albo sam doczesny świat — a wykładnię niesie stosunek śniącego do niego: wejście do wody i bezpieczne wyjście czytane jest jako pożytek uzyskany od czegoś potężnego, tonięcie albo niemożność dopłynięcia do brzegu — jako uleganie tej potędze. Woda spokojna czytana jest przychylnie, wzburzona — jako kłopot w sprawie, której morze dotyczy. Korpus zna też picie z morza, czytane po tym, czy woda daje się pić: to odczytanie o tym, co śniący bierze od potęgi, nie o pragnieniu.

Klasyczny korpus nie niesie „rozpoczęcia nowej pracy” jako kategorii — płatne zatrudnienie w nowoczesnym sensie nie jest ramą, w której tradycja była kompilowana — ale trzy poświadczone kategorie niosą odczytanie między sobą. تولية (tawliya, ustanowienie na urzędzie lub w pieczy) czyta osobę mianowaną przychylnie albo ostrożnie w zależności od dopasowania osoby i zaufania; أمانة (amāna, powiernictwo) traktuje każdą pozycję jako coś powierzonego, nie posiadanego, i zawodzi się ją niewłaściwym obchodzeniem, nie nieuzyskaniem; رِزْق (rizq, zaopatrzenie) traktuje każde źródło utrzymania jako zesłane i czyta nowe źródło przychylnie, gdy przychodzi bez niesprawiedliwości. Sen o objęciu nowego stanowiska czyta się wewnątrz tych trzech naraz — dopasowanie, zaufanie, zaopatrzenie — i żadna sama nie jest odczytaniem.

Klasyczny korpus islamski nie ma osobnego odczytania flaminga. Ptak jest obecny w Zatoce Perskiej i wzdłuż wybrzeży Morza Czerwonego — rodzimy zimowy gość regionu, w którym tradycja była kompilowana — ale senniki koncentrują się na ptakach, które kompilatorzy najczęściej spotykali, a flaming nie jest wśród nich.

Uczciwość każe zacząć od tego, że schody jako takie nie są w klasycznym korpusie osobną, rozbudowaną kategorią — i nazwanie tego milczenia jest informacją, nie brakiem. To, co tradycja rzeczywiście utrzymuje, jest ogólniejsze: wznoszenie się czytane jest jako podniesienie w randze, pozycji albo religii, schodzenie — jako jego przeciwieństwo, a wagę ma stan samej drogi: stopnie całe czytane są przychylnie, połamane albo niekończące się — jako cel, którego się nie osiągnie. Wejście na wysokość, z której nie da się już zejść, czytane jest jako pozycja osiągnięta bez drogi powrotu.

Ta tradycja ma dla tego doświadczenia ramę własną, i to ramę z tekstu: Koran mówi, że dusze są zabierane podczas snu i zwracane — materiał znany z sury az-Zumar — a więc sen jest w tym ujęciu stanem, w którym więź duszy z ciałem naprawdę się rozluźnia, każdej nocy i u każdego śpiącego. To przesądza ton całego hasła: doświadczenie widzenia siebie z zewnątrz nie jest w tym materiale ani cudem, ani katastrofą — przypomina to, co według tej ramy dzieje się w każdym śnie, tyle że tym razem śniący na to patrzy. Stąd powaga bez alarmu, charakterystyczna dla tego rejestru: takie sny traktuje się uważnie, ale nie trwożnie.

Islamskie odczytanie mnicha jest niezwykłe i substancjalne i zależy od konkretnego faktu o samej tradycji: islam nie ma monastycyzmu w chrześcijańskim sensie. Koran odnosi się do monastycyzmu chrześcijan jako do czegoś, co sami ustanowili — „i monastycyzm, który wymyślili — nie przepisaliśmy go im” (Q 57:27) — a tradycja czyta praktykę jako chrześcijańską instytucję, którą wierni tej wspólnoty nieśli, nie jako ogólny model pobożności. Stojący hadith przypisywany Prorokowi przekazywany jest w tradycji jako لا رهبانية في الإسلام, „nie ma monastycyzmu w islamie”; artykuł nie podaje kolekcji ani numeru.

Klasyczne stanowisko wobec zemsty nie jest cienkie i nie jest przyzwalające — i właśnie to czyni islamską sekcję tej strony niezwykłą: tradycja ma wiele do powiedzenia, a większość z tego jest przeciw działaniu na impuls, który sen inscenizuje. Trzeba rozróżnić dwie rzeczy. قِصاص (qiṣāṣ, prawna odpłata) jest orzekana przez sąd i należy do sprawiedliwości wspólnotowej; nie jest osobistą zemstą i nie jest tym, do czego prywatny śniący jest wzywany. الانتقام (al-intiqām, osobista zemsta) jest zwykle tym, o czym sen chodzi, a Koran chwali właśnie jej odmowę: tych, którzy powściągają gniew i przebaczają ludziom (Q 3:134); kto przebacza i naprawia, tego nagroda jest u Boga (Q 42:40). Powściągnięcie nie jest w tym materiale opcją niechętną — jest opcją uhonorowaną.

Woda należy do najprzychylniej czytanych obrazów w klasycznym korpusie — życie, wiedza, zaopatrzenie, oczyszczenie — a tonięcie jest miejscem, w którym to przychylne odczytanie się odwraca. Oddychanie pod wodą odwraca odwrócenie, a odczytanie idzie za tą samą zasadą stanu wody, którą tradycja stosuje wszędzie: charakter wody rządzi, a swoboda w niej czytana jest jako swoboda w tym, za co woda w tym śnie stoi. Czysta, spokojna woda, w której się oddycha, jest przychylna z siłą; mętna albo wzburzona woda, w której się oddycha, czyta się z większą rezerwą, bo sama woda jest tym, wewnątrz czego dzieje się odwrócenie odwrócenia.

Wydra nie ma w klasycznym korpusie własnego hasła i uczciwiej to powiedzieć, niż dorabiać jej orzeczenie. To, co tradycja dostarcza konsekwentnie, to zasada, że stworzenie swobodne w wodzie czyta się przez wodę, a nie samo przez się: rozstrzyga stan wody — czysta i spokojna pomyślnie, mętna i wzburzona przeciwnie — a swoboda zwierzęcia czytana jest jako swoboda wewnątrz tego, czym woda w danym śnie jest.

Pociąg jest przedmiotem nowożytnym i klasyczny korpus go nie zna — jak przy telefonie i samolocie, wszystko, co ta strona może tu podać, jest rozszerzeniem starszego rejestru i tak należy to ważyć. Rejestrem właściwym jest podróż i jej środki: droga czytana bywa ku biegowi spraw śniącego, wierzchowiec i karawana ku temu, co go niesie — środek pewny ku przejściu bezpiecznemu, uszkodzony ku sprawie, która utknie w drodze. Pociąg wchodzi w ten rejestr z własnym rysem: jest środkiem wspólnym i związanym z drogą żelazną — jedzie się nim tam, dokąd prowadzą tory, w towarzystwie, którego się nie wybiera, według czasu, którego się nie ustala.

Szyja (رَقَبة, raqaba; także عُنُق, 'unuq) jest w klasycznej tradycji osobną kategorią i nie czyta się jej jako anatomii. Czyta się ją jako siedzibę zaufania, zobowiązania, długu i niewoli — miejsce, gdzie kładzie się ciężar, gdzie spoczywa odpowiedzialność i gdzie wyzwolenie jest dane albo wstrzymane. Koran mocuje do niej wprost los każdego człowieka: „każdemu człowiekowi przypięliśmy jego los do szyi” (Q 17:13). Szyja jest miejscem, gdzie własny rachunek jest przywiązany do osoby — i nie schodzi.

Studnia ma w tym materiale dwa rejestry i oba należy podać. Pierwszy jest tekstowy i ciężki: to do studni — do dołu bez wody — bracia spuszczają Jusufa, i stamtąd zaczyna się jego droga przez niewolę do wielkości. Ta strona wraca do sury Jusuf z kilku stron — bracia i ich zawiść przy śnie o bracie, kłamstwo o wilku przy śnie o wilku — a studni przypada w tej opowieści rola naczynia zdrady: najniższe miejsce, z którego zaczyna się wywyższenie. Sen o wpadnięciu do studni niesie więc w tym rejestrze próbę — ciemność, w której nikt nie słyszy — ale próbę z dalszym ciągiem: korpus pamięta, że z tej studni wychodziło się ku czemuś większemu.

Uczciwość każe zacząć od tego, czego w tym materiale nie ma: klasyczny korpus nie prowadzi rejestru wzrostu — nie czyta ludzi po posturze i nie ma haseł, w których niski wzrost byłby osobnym znakiem. Postacie ludzkie czyta się w nim po tym, co robią i kim są dla śniącego — po uczynkach, stanie i relacji, nie po budowie ciała — i ta zasada jest tu właściwą treścią: sen o człowieku drobnej postury czyta się w tym materiale dokładnie tak, jak sen o każdym innym człowieku.

Materiał jest tu konkretny, a orzeczenie tej tradycji łagodniejsze, niż czytelnik się spodziewa. Zaspanie mierzy się w niej modlitwą o świcie, a punktem odniesienia jest dobrze znany przekaz o tym, jak Prorok i jego towarzysze przespali podczas podróży porę świtu i odmówili modlitwę po przebudzeniu. Wyprowadza się z tego zasadę, że sam sen nie jest naganny, a modlitwę uzupełnia się po obudzeniu. To istotne, bo pierwszym odruchem bywa czytanie tego snu jako oskarżenia, a tradycja go tak nie stawia.

Koala jest zwierzęciem australijskim i klasyczny korpus nigdy się z nią nie zetknął. To jest cała uczciwa odpowiedź o tym zwierzęciu i warto ją podać w tylu słowach, zamiast przerabiać ją na orzeczenie przez analogię.

Nieobecność chomika w klasycznym korpusie ma powód chronologiczny, a nie geograficzny, i warto to rozróżnić, bo zwykłe wytłumaczenie jest błędne. Chomik syryjski jest zwierzęciem tego samego regionu, z którego wyszedł ten korpus: wszystkie chomiki hodowlane na świecie pochodzą od jednej samicy i jej miotu, wykopanych z pola pod Aleppo w 1930 roku. Zwierzę nie przybyło z daleka — po prostu nie mieszkało w żadnym domu jeszcze przez dziewięć wieków po spisaniu kompendiów.

Pierwsze skojarzenie tej tradycji z cieniem jest odwrotne do europejskiego dreszczu: cień to ulga. Materiał wyrósł w świecie, w którym słońce jest ciężarem, a nie rzadkością — cień oznacza tam wytchnienie, ochronę i łaskę, i obrazowanie raju w tej tradycji stoi na cieniu: na rozłożystym ocienieniu, pod którym się spoczywa. Sen o odpoczynku w cieniu czytany bywa więc przychylnie: ku uldze po trudzie, osłonie przed skwarem spraw, dobru, które daje schronienie — i to jest właściwy, ugruntowany rejestr tego hasła.

Klasyczny korpus arabski powstał tam, gdzie wielkimi kotami znanymi czytelnikowi były lew i lampart, i jego odczytania obu są konkretne oraz utrwalone: lew stoi za władcę albo groźnego przeciwnika, którego siła jest jawna i uznana, lampart za wroga, którego siła jest realna, a zamiary niezadeklarowane. Puma nie należy do żadnej z tych list. To zwierzę obu Ameryk, nieobecne w tej literaturze i na terytorium, na którym ją pisano, a podobieństwo nie czyni z niej lwa.

Klasyczny arabski używa jednego słowa غراب (ghurāb) na wronę i kruka, a substancjalny materiał korpusu o ptaku jest na stronie o wronie pod tym słowem. To, co ta sekcja posiada odrębnie, to własne odczytanie tradycji większego krukowatego tam, gdzie dwa są rozróżniane: odczytanie intensyfikuje się z skalą, a duży cichy ptak przybywający celowo czyta się surowiej niż zajęta, padlinożerna wrona.

Odczytanie robi tu sam język arabski, zanim zabierze głos jakikolwiek interpretator. Słowo ʿirq oznacza żyłę, a to samo słowo oznacza korzeń — rośliny, a następnie człowieka: pochodzenie, ród, odziedziczony charakter. Przysłowie al-ʿirq dassās, „żyła wciska się skrycie”, mówi, że odziedziczona natura przebija się i prędzej czy później wychodzi na jaw, cokolwiek na nią nałożono. Żyły nie są więc w tej tradycji zwykłym przewodem, którym płynie krew; są słowem, którym język nazywa ród, a sen o nich dotyka pochodzenia równie bezpośrednio jak zdrowia.

Uczciwość przede wszystkim: smok nie jest kategorią klasycznego korpusu tej tradycji. Materiał, z którego czerpią pozostałe hasła — zwierzęta codzienności i Pisma — nie zna tego stworzenia jako osobnego hasła; tam, gdzie w snach pojawiają się węże smokopodobne, odczytania idą rejestrem węża — wrogości i ukrytego przeciwnika — który ta strona omawia w osobnym artykule. Dopisywanie smokowi „klasycznej wykładni” byłoby zmyśleniem, więc zamiast niej podajemy rzetelną ramę: czytelnik z tego kręgu odczyta smoka najbliżej węża wielkiej miary — przeciwnika o sile ponadzwyczajnej — a przebieg spotkania rozstrzygnie resztę.

Leniwca w klasycznym korpusie nie ma: to zwierzę Ameryki Południowej i było mu nieznane. Tradycja niesie natomiast, w postaci żywej i dającej się zacytować, parę maksym o tempie, które ciągną w przeciwne strony, i obie są prawdziwe.

Albatrosa w klasycznym korpusie nie ma: to ptak oceanów południowych oraz otwartego Pacyfiku i Atlantyku, nie mórz, które ta literatura znała. Ptaki bez własnego hasła tradycja czyta przez wielkość, obyczaj i pozycję — ptak duży według rangi dużego człowieka, ptak wędrowny według wiadomości albo podróży — a ptak, który miesiącami nie schodzi z morza, trafia pod odczytania w rodzaju długiej nieobecności i wieści przychodzącej z daleka. Referujemy to kształtem, bez wskazywania interpretatora.

Osobnego hasła dla pępka nie ma, ale spotykają się na nim dwa realne zbiory materiału i warto powiedzieć wprost, że odczytanie jest rozszerzeniem, a nie klasycznym wpisem.

Klasyczny korpus czyta usta (فَم, fam), zęby, język (لسان) i gardło (حَلْق) jako odrębne kategorie z dobrze poświadczonymi hasłami. Sama szczęka (فَكّ, fakk) jako osobne odczytanie jest cienka — tradycja czyta części, z którymi szczęka pracuje, a nie sam staw.

Tradycja nie ma hasła na awarię prądu — nie ma w niej elektryczności. Ma natomiast, i czyta ostrożnie, opozycję نُور (nūr, światło) i ظُلْمَة (ẓulma, ciemność). Światło w tym materiale to przewodnictwo i wiedza — „Bóg jest światłością niebios i ziemi” (Q 24:35) — a ciemność to jego brak, czasem próba, czasem warunek, wewnątrz którego szuka się przewodnictwa. Sen, w którym światło zostaje nagle cofnięte, rozszerza się w tę kategorię, a odczytanie idzie za ogólnym kształtem tradycji, nie za ustalonym hasłem sennika: strata czyta się mniej lub bardziej surowo w zależności od tego, czy światło wraca.