Sen o wojnie: co oznacza?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta wojnę i bitwę przez pojęcie fitny: zamętu, rozłamu i próby nawiedzającej kraj, w którym się toczy. To odczytanie jest wspólnotowe jak mało które — sen o wojnie mówi w nim najpierw o miejscu i jego ludziach, o niezgodzie rozdzierającej to, co było jednym, a dopiero potem o sprawach samego śniącego. Zwycięstwo i klęska czytane są po stronie, po której śniący we śnie stał: wygrana jego strony — jako przewaga w sporze, który go czeka albo już trwa; przegrana — jako ostrzeżenie, że sprawa, w którą się angażuje, może go kosztować więcej, niż zakładał.

Uczciwość każe zaznaczyć granice: korpus nie podaje jednej wykładni wojny i wiele haseł idzie po prostu za szczegółem — kto walczył, czym, o co i jak się skończyło. Stała jest natomiast rama: wojna jest w tym materiale próbą i zamętem, nie chwałą; sen o niej czytany bywa jako wezwanie do rozwagi w sporach, nie jako zachęta do nich. O wewnętrznej walce człowieka z samym sobą mówi na tej stronie sekcja psychologiczna — tu pozostaje to, co tradycja rzeczywiście orzeka o zamęcie między ludźmi.

W psychologii analitycznej wojna jest obrazem konfliktu, który przerósł osoby: sił w psychice zbyt wielkich, by nosić pojedynczą twarz. Tam, gdzie spór dwojga ludzi śni się jako kłótnia, spór dwóch porządków — wartości przeciw wartościom, lojalności przeciw lojalności — śni się jako front: bezosobowy, rozległy i starszy niż którakolwiek z bieżących spraw. Dlatego sen o wojnie tak często nie ma wyraźnego wroga: walczą w nim strony, których śniący nie umie nazwać, bo obie są jego.

Pogłębienie zaczyna się od pozycji: kim śniący we śnie jest. Żołnierz mówi, że ego bierze udział — któraś strona sporu została uzbrojona w jego siły; cywil pod ostrzałem — że konflikt toczy się ponad nim, a on ponosi koszty walki, do której się nie zaciągał; dezerter — że jakaś lojalność została wypowiedziana, i sen pyta, czy była to zdrada, czy trzeźwość; obserwator — że spór jest widziany, lecz jeszcze nieuznany za własny: oglądany jak cudza wojna, choć śni się jemu. Praca z tym snem rzadko polega na wyłonieniu zwycięzcy — częściej na odkryciu, o co naprawdę toczy się spór, bo strony widoczne we śnie są zwykle przebraniami stron rzeczywistych. Całość jest odczytaniem szkoły.

Ludowe senniki podają tu odczytanie, które zachodniego czytelnika zaskakuje kierunkiem: wojsko ustawione do bitwy bywa czytane ku podróży — porządek wojenny idzie w stronę ruchu i zmiany miejsca, nie przemocy. Poza tym kształtem sny wojenne czytane są ku wstrząsom i odmianie położenia w ogóle: wojna jest w tym materiale obrazem świata w ruchu, nie wyrokiem. Jak zawsze — referujemy kształt odczytań, nie cytaty, bo materiał krąży w wielu wersjach.

Język niesie tu trzy rzeczy, każdą z innego rejestru. 「兵荒马乱」 (bīng huāng mǎ luàn, „żołnierze w rozsypce, konie w popłochu”) nazywa wojenny bezład — to, jak taki sen smakuje, ujęte precyzyjnie w cztery znaki. 「三十六计，走为上计」 (sān shí liù jì, zǒu wéi shàng jì, „z trzydziestu sześciu forteli odejście jest najlepszym”) jest ludową mądrością o odwrocie jako strategii: ucieczka we śnie wojennym nie niesie w tym materiale żadnego wstydu — i to odczytanie bywa dla śniącego najpotrzebniejsze. A 「知己知彼，百战不殆」 (zhī jǐ zhī bǐ, bǎi zhàn bù dài, „znaj siebie i znaj tamtego: sto bitew bez zguby”) — zdanie ze Sztuki wojny Sunzi, którą wolno tu nazwać po imieniu, bo jest tekstem rzeczywistym i sprawdzalnym — obraca sen ku pytaniu, czego śniący jeszcze nie zrozumiał: o sobie i o drugiej stronie. Wojna śniona bywa w tym świetle nie zapowiedzią starcia, lecz miarą nieznajomości przeciwnika — także wtedy, gdy przeciwnik jest wewnątrz.