Sennik duch: co oznacza zjawa we śnie?

Najważniejsza rzecz, jaką ta tradycja utrzymuje o śnie o zjawie, jest taka, że w znacznej mierze nie czyta się go w ogóle jako przekazu — i to właśnie jest tutaj sednem. Praktyka klasyczna dzieli sny na trzy rodzaje: sen prawdziwy, sen wynikający z samego śniącego i jego rozmyślań oraz sen niepokojący, przypisywany szatanowi. Przerażająca zjawa należy wyraźnie do trzeciego. Tradycja przekazuje w tej właśnie sprawie hadis, obecny w głównych zbiorach: sen dobry pochodzi od Boga, a zły od szatana, a śpiący, który się przestraszył, ma szukać schronienia u Boga, obrócić się na drugi bok i nikomu tego snu nie opowiadać. To jest klasyczna odpowiedź na ten sen i warto podać ją wprost.

Znaczenie ma tu również teologia, która ostro odróżnia tę stronę od strony o zmarłym krewnym: nie utrzymuje się, by zmarli błąkali się po świecie, więc zjawa nie jest rozumiana jako powracający duch. Tam, gdzie pojawia się jakaś postać, tradycja skłonna jest czytać ją raczej jako dżinna albo jako własny strach śniącego niż jako gościa z zaświatów. Warto powiedzieć to prosto, bo jest to naprawdę inne, niż większość czytelników się spodziewa, i ma praktyczną konsekwencję: przedmiotem uwagi staje się stan śniącego, a nie tożsamość zjawy.

W psychologii analitycznej duch czytany jest jako coś psychicznie rzeczywistego, co nie zostało pochowane — jako autonomiczny kompleks, odszczepiony od świadomości i niosący dość energii, by pojawić się jako postać z własną wolą. Ujęcie to uznaje słowo nawiedzenie za trafne: to, czemu odmówiono pogrzebu, wraca, i wraca w formie, której nie sposób dotknąć, co jest najbardziej precyzyjną cechą tego obrazu. Nieuchwytność zjawy jest tu więc samym odczytaniem, a nie ozdobą grozy.

Duchy niosą także ciężar dziedziczny. Jung pisał wprost, że dzieci przeżywają nieprzeżyte życie swoich rodziców, a sen o zjawie należy do tych obrazów, w których nieskończona sprawa odziedziczona po kimś przedstawia się jako cudza. Samo ujęcie pozostaje przy tym agnostyczne wobec metafizyki: to, co się pojawia, traktowane jest jako rzeczywistość psychiczna, co nie jest ani twierdzeniem, ani zaprzeczeniem, że w grę wchodzi coś jeszcze. Strach przed postacią traktowany jest tak jak wszędzie materiał cienia — jako najmocniejsza wskazówka, że treść należy do samego śniącego. Nie ma tu żadnej stałej wykładni przypisanej obrazowi ducha.

Duchy są w chińskim wierzeniu ludowym rzeczą rozwiniętą i konkretną, a nie mglistą niesamowitością, a odczytanie zależy przede wszystkim od tego, czy zjawa jest znana, czy nieznana. Postać znana należy do strony o zmarłym krewnym i do mechanizmu tuomeng, czyli powierzenia snu żywym przez zmarłego. Postać nieznana czytana jest jako spotkanie z czymś niesamowitym: jako ostrzeżenie dotyczące miejsca, pory albo wpływu, na które tradycyjnie odpowiada się obrzędem, a nie interpretacją. Znaczenie ma kalendarz: siódmy miesiąc księżycowy jest miesiącem duchów, ze świętem głodnych duchów pośrodku, a sny z tego okresu czyta się na jego tle. Ludowe słownictwo nazywa też osobno doświadczenie budzenia się bez możliwości poruszenia się, z obecnością w pokoju — mówi się wtedy o duchu przyciskającym do łóżka, i chiński czytelnik oczekuje tego określenia na tej stronie. Trzeba je jednak oznaczyć dokładnie: w wierzeniu ludowym jest to doświadczenie z pogranicza jawy i snu, nazwa dla stanu ciała, a nie hasło sennika o śnie. Duch nieznany, który o coś prosi, bywa natomiast czytany dwojako i te dwa odczytania nie są tym samym: raz jako upominanie się o dług, raz jako szukanie kogoś na swoje miejsce. Duch, który tylko się pojawia, czytany jest jako omen nakazujący ostrożność.

Dwa powiedzenia należą tu koniecznie. Pierwsze (平生不做亏心事，夜半敲门心不惊) mówi, że kto przez całe życie nie zrobił nic haniebnego, ten nie boi się ducha pukającego o północy. To jedno z najbardziej znanych chińskich przysłów moralnych i robi dla tej strony coś konkretnego: zamienia strach przed duchami w pytanie o własne sumienie, a nie o zmarłych. Zbiega się to uderzająco z odczytaniem islamskim powyżej, gdzie przerażająca zjawa czytana jest jako stan samego śniącego, a nie jako gość — dwie tradycje dochodzą niezależnie do tego, że rzecz dotyczy śniącego. Drugie to czterozgłoskowy zwrot mówiący, że podejrzliwość rodzi duchy w ciemności, standardowe wyrażenie na strach wytwarzający sobie własny przedmiot; pokrewny zwrot potoczny o kimś, kto ma w środku ducha, znaczy po prostu, że ma nieczyste sumienie. Warto pamiętać, że to materiał ludowy i obrzędowy, przekazywany w wielu wariantach, a nie system uczony.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci: zjawy i potwory — wielkie niebezpieczeństwo; duch wchodzący do domu — nieszczęście; duch uderzający człowieka — choroba; duch odchodzący — pomyślność we wszystkich sprawach. Ostatnie hasło warto zauważyć, bo domyka tę stronę: nie liczy się w tym rejestrze samo pojawienie się zjawy, lecz to, w którą stronę się rusza. Zwykłe słowo na spotkanie z czymś takim brzmi 「见鬼」 (jiàn guǐ), zobaczyć ducha, i w codziennej chińszczyźnie jest okrzykiem oznaczającym pech albo rzecz niepojętą — obraz senny ląduje więc w rejestrze, w którym duch jest przede wszystkim złym trafem. Wróżbę o chorobie referuje się jako to, co utrzymuje tradycja.