Sen o zagubieniu się: co oznacza utrata drogi we śnie?

Zgubienie drogi jest w tej tradycji obrazem cięższym niż w polszczyźnie, ponieważ droga ma tu sens religijny: tradycja czyta ścieżkę jako bieg życia i postępowania śniącego, a otwierająca Koran sura al-Fatiha prosi o poprowadzenie prostą ścieżką. Zejście ze znanej drogi odczytywane jest więc jako odejście od tego, co śniący sam uznaje za słuszne, albo jako zamęt w sprawach, które sądził, że rozumie. Odnalezienie drogi czytane jest jako przywrócone prowadzenie i należy do bardziej pokrzepiających odczytań w całym materiale klasycznym.

Sceneria modyfikuje wykładnię: błądzenie po pustkowiu albo pustyni czytane jest jako trudność i osamotnienie, natomiast ciemność raczej jako niewiedza niż jako niebezpieczeństwo, co jest rozróżnieniem subtelnym i wartym przekazania. Postać, która wskazuje drogę, odczytywana jest przychylnie, jako nadchodząca pomoc albo nauka. Warto wyraźnie odróżnić ten sen od snu o pościgu: ta tradycja nie widzi tutaj żadnego prześladowcy, a trudność dotyczy orientacji, nie zagrożenia — i to rozróżnienie porządkuje całą sekcję.

W psychologii analitycznej zagubienie się czytane jest jako zawodność świadomej orientacji: mapa, która zawsze działała, przestaje działać. Ujęcie to traktuje taki obraz często jako początek czegoś, a nie jako załamanie, co jest chyba najbardziej pocieszającą rzeczą, jaką da się na tej stronie napisać. Należy on do tej samej rodziny co nekyia, wędrówka w dół albo błądzenie poprzedzające odnowę, i pojawia się charakterystycznie na progach — zwłaszcza w tym zwrocie w połowie życia, o którym Jung pisał bezpośrednio, gdy życie zbudowane z powodzeniem na jednych warunkach przestaje odpowiadać.

Szczególnie znaczący jest obraz miejsca znajomego, które stało się nieznajome: własna ulica, dom albo miasto, które nie prowadzą tam, gdzie powinny, czytane są jako ustalone życie persony przestające pasować do człowieka, który je prowadzi. Pojawienie się przewodnika jest istotne i należy do miejsc, w których pokazuje się archetyp Starego Mędrca albo Mądrej Staruszki. Zagubienie bez niepokoju czyta się inaczej niż zagubienie w panice — afekt, jak zawsze, mówi, w jakim rejestrze jest sen. Nie ma tu żadnej stałej wykładni przypisanej obrazowi.

Warto zacząć od rzeczy, która jest w tym materiale naprawdę konkretna. Chińskie wierzenie ludowe nazywa osobno doświadczenie chodzenia nocą i odkrywania, że wraca się w to samo miejsce, bez możliwości wyjścia: mówi się, że duch postawił ścianę, i przypisuje się to zjawie dezorientującej wędrowca. To najbardziej szczegółowy chiński obraz zagubienia i właśnie tego określenia użyje chiński czytelnik, mówiąc o śnie o drodze, która nigdzie nie prowadzi. Bywa wymieniane jednym tchem z określeniem ducha przyciskającego do łóżka, opisanym na stronie o duchu, ale nie jest z nim żadną parą wykładni sennych: to dwie osobne nazwy ludowe dla dwóch całkiem różnych doświadczeń — jednego w łóżku, między jawą a snem, i jednego na nocnej drodze, na jawie.

Poza tym wykładnia sennika jest prosta: zgubienie drogi czytane jest jako przeszkoda i niezdecydowanie w sprawie dotyczącej kierunku — wyboru zawodowego, przeprowadzki, decyzji odkładanej — oraz jako przestroga, by nie działać, dopóki droga nie jest jasna. Sam kierunek ma zresztą w tej kulturze realną wagę, przy rozwiniętej praktyce orientowania budynków i grobów — to jednak tło kulturowe, tłumaczące, dlaczego zabłądzenie brzmi po chińsku poważnie, a nie reguła wykładni sennej, i nie należy z niego wyprowadzać żadnego osobnego odczytania. Trzeba też uczciwie odnotować, że sennik Zhou Gong Jie Meng porządkuje przedmioty i zwierzęta, a nie czynności takie jak błądzenie, więc bogactwo leży tu w języku, nie w wykładniach. Odnalezienie drogi odwraca odczytanie przychylnie, a rejestrem, który chiński czytelnik z tym zwrotem kojarzy, jest znany dwuwiersz z pieśni z czasów Song: góry piętrzą się, strumienie zawracają i zdaje się, że drogi nie ma, a potem wierzby ciemnieją, kwiaty jaśnieją i otwiera się kolejna wioska. To wers poetycki, nie orzeczenie senne, i tak trzeba go podać. Dwa idiomy dopełniają obrazu. O kimś, kto zabłądziwszy, wie, że trzeba zawrócić, mówi się jako o rozpoznaniu błędu w porę — zwrot ma sens moralny i zbiega się blisko z materiałem o prostej ścieżce w odczytaniu islamskim powyżej. Drugi mówi o dyszlu skierowanym na południe i koleinach biegnących na północ: to wyrażenie na wysiłek wkładany dokładnie w złym kierunku, pochodzące z opowieści o podróżnym, który upierał się, że dojedzie do południowego państwa, jadąc na północ, i tym gorzej błądził, im lepsze miał konie i zapasy. Zestawienie obu tych zwrotów daje spostrzeżenie, którego inaczej by zabrakło: zagubienie nie zawsze jest brakiem kierunku, bywa też zdecydowanym ruchem w złą stronę. Jest to jednak podsumowanie zrobione tutaj, na potrzeby tej strony, a nie coś, co stoi w senniku — sennik żadnej takiej pary nie zestawia.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci zwięźle: zabłądzenie — przeszkoda w sprawach, niepewność co do kierunku oraz wskazówka, by raczej czekać, niż iść dalej. Ostatnia część jest tu istotna, bo sennik nie każe szukać drogi — każe wstrzymać krok, dopóki nie widać, dokąd ona prowadzi. Dwie rzeczy z języka dopełniają ten obraz. 「歧路亡羊」 (qí lù wáng yáng), owca zgubiona na rozstajach, mówi o zabłądzeniu nie z braku drogi, lecz z ich nadmiaru — i to on odpowiada snowi o rozdrożu. Zabłądzenie czytane bywa tu jako sprawa kariery, a nie tylko orientacji, ponieważ droga jest w tym materiale biegiem sprawy, zanim będzie trasą.