Sen o tonięciu: co oznacza ten sen?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje wodę jako jeden z obrazów najbardziej przychylnych, a zmienną rozstrzygającą jest jej przejrzystość. Tonięcie jest właśnie tym miejscem, w którym to przychylne odczytanie się odwraca: zanurzenie czytane jest jako bycie w coś wciągniętym, a nie czerpanie z czegoś, i traktowane jest surowo — jako przytłoczenie przez jakąś sprawę, przez uwikłanie w rzeczy doczesne albo przez własne żądze. Charakter samej wody modyfikuje odczytanie tak, jak wszędzie indziej: pójście pod wodę mętną albo ciemną czytane jest ciężej niż pod przejrzystą.

Dwa szczegóły zmieniają wykładnię zasadniczo. Uratowanie albo wynurzenie się odczytywane jest jako wybawienie i ulga dokładnie w tej sprawie, którą woda reprezentowała. Tonięcie bez śmierci — sen, który kończy się w wodzie, a nie po niej — czytane jest zaś jako sytuacja wciąż trwająca, a nie zamknięta, co dla czytelnika bywa pocieszające i jest zarazem wierne materiałowi. Trzeba przy tym powiedzieć wprost, czego ta tradycja nie robi: nie czyta takiego snu jako zapowiedzi utonięcia ani żadnego wypadku, i strona ta powinna to powiedzieć jasno, bo jest to najczęstszy lęk trafiających tu czytelników.

Woda jest w psychologii analitycznej standardowym obrazem nieświadomości, a tonięcie tym szczególnym przypadkiem, w którym relacja do niej zawiodła: ego nie zstępuje, nie bada i nie odnawia się, lecz zostaje zalane. Warto odwołać się do rozróżnienia z odczytania samej wody, między wejściem do niej dobrowolnym a byciem przez nią zabranym — tonięcie jest skrajnym końcem tego drugiego. Czytane jest jako treść nieświadoma przygniatająca stanowisko świadome, a nie jako treść, z którą śniący może pracować, i to właśnie różni je od nekyi, koniecznej wędrówki w dół poprzedzającej odnowę. Ta pierwsza do czegoś prowadzi; samo pójście na dno nie wydaje niczego.

Za informacyjne uchodzi to, czy śniący walczy, czy przestał walczyć, oraz czy ktokolwiek jest obecny. Tonięcie oglądane z zewnątrz — patrzenie, jak idzie pod wodę ktoś inny — czytane jest inaczej: jako część osobowości pogrążająca się na oczach ego, które przygląda się i nie interweniuje. Trzeba przy tym powiedzieć wyraźnie, że nie jest to stała wykładnia przypisana obrazowi ani język kliniczny: psychologia analityczna czyta tu obraz, a nie stan czy dolegliwość, i nie wyprowadza z takiego snu żadnej diagnozy.

Odczytania ludowe biegną przez skojarzenie wody z majątkiem: woda oznacza w tym materiale pomyślność będącą w ruchu, więc tonięcie bywa czytane jako bycie porwanym przez to samo, co miało wzbogacić — jako przecenienie sił, jako przedsięwzięcie, które urosło ponad zdolność śniącego do jego utrzymania. Jest to jednak rozwinięcie skojarzenia wody z majątkiem, a nie orzeczenie sennika: sennik nie mówi o rozmachu ponad siły, tylko o zysku, który nie dochodzi do skutku — o przedsięwzięciu, które się nie powiedzie, jak w haśle przytoczonym niżej. Oba odczytania są przestrogą, a nie prognozą, i rejestr ludowy jest pod tym względem wyraźny. Uratowanie odwraca odczytanie przychylnie: wyciągnięcie z wody czytane jest jako pomoc nadchodząca ze strony, na którą śniący nie liczył, i należy do bardziej pomyślnych obrazów w tej rodzinie. Woda mętna pogłębia ostrzeżenie, woda czysta je łagodzi.

Warto podać idiom, w którym ten obraz osadza się w chińszczyźnie, bo jest zbudowany właśnie na zanurzeniu: mówi się o nieszczęściu, które zamyka się nad ciemieniem — o klęsce nieosobozostawiającej niczego ponad powierzchnią. Należy do tej samej rodziny formuł co wyrażenie o klęsce rozlewu krwi, opisane na stronie o krwi, i chiński czytelnik słyszy to pokrewieństwo. Podobnie jak tamto jest to formuła określająca skalę nieszczęścia, a nie zapowiedź, że nieszczęście nadejdzie, i tak trzeba je przedstawić. Osobno istnieje wierzenie, które nadaje snowi o tonięciu jego chiński ciężar: utopiony ma nie móc się uwolnić, dopóki nie wciągnie do wody kogoś żywego na swoje miejsce. To wierzenie bardzo powszechne, ale dotyczy miejsc, nie snów — tego, który odcinek rzeki jest niebezpieczny, dlaczego dziecka nie puszcza się nad określony staw, dlaczego to samo miejsce raz po raz kogoś zabiera. Nie jest to orzeczenie sennika i nie należy go za takie podawać; warto je jednak wymienić, bo to właśnie ono, a nie rejestr finansowy, sprawia, że sen o tonięciu jest dla chińskiego czytelnika przejmujący.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci: tonięcie — przedsięwzięcie, które się nie powiedzie; tonięcie — według części przekazów przeciwnie, majątek; wyciągnięcie tonącego — zysk pieniężny; bycie wyciągniętym — pomoc i ulga w trudności. Dwa pierwsze hasła stoją naprzeciw siebie i tak właśnie są w tym materiale zapisane; rozstrzygać tego nie należy. Przestrogę, którą rejestr ludowy z tym obrazem wiąże, oddaje zaś powiedzenie 「淹死的都是会水的」 (yān sǐ de dōu shì huì shuǐ de), że topią się ci, którzy umieją pływać. Mówi się je o zgubie płynącej z zaufania do własnej biegłości — i to ono, a nie sama woda, nadaje temu snowi jego ludowy sens.