Sen o pościgu: co oznacza ucieczka we śnie?

Materiał klasyczny czyta pościg przez tożsamość ścigającego i wynik ucieczki, i te dwie zmienne uznaje za rozstrzygające. Prześladowca będący zwierzęciem odczytywany jest w skali i charakterze tego zwierzęcia: wykładnie tej tradycji dla konkretnej bestii przenoszą się na sen o pościgu, więc bycie ściganym przez węża, psa albo drapieżnika dziedziczy tamte odczytania, zamiast dostawać nowe. Ucieczka udana czytana jest przychylnie, jako trudność, z której śniący zostaje wybawiony, natomiast schwytanie — jako sprawa, która nie da się dłużej omijać i której tradycja radzi stawić czoła wprost. Warto podkreślić, że nie jest to zapowiedź krzywdy, lecz wskazanie na coś odkładanego.

Sama ucieczka bywa też w tej tradycji odczytywana niezależnie od tego, kto goni: wiąże się ją z szukaniem bezpieczeństwa przed czymś, o czym śniący już wie, że mu szkodzi, co przesuwa całą interpretację ku temu, co odkłada, a nie ku zewnętrznemu wrogowi. Trzeba przy tym zaznaczyć, że jest to raczej ogólny kierunek wynikający z tego, jak ta tradycja traktuje wrogów i wybawienie, niż osobne, dające się zacytować orzeczenie — i lepiej podać to ogólnie niż z fałszywą precyzją.

To najmocniejsza z trzech tradycji na tej stronie. W ujęciu jungowskim ścigający nie jest zagrożeniem zewnętrznym, lecz odszczepioną treścią własnej psychiki śniącego — najczęściej materiałem cienia, który goni właśnie dlatego, że odmówiono mu uwagi. Natarczywość snu jest tu sednem: powtarzalność wskazuje na treść nieopracowaną, a groza rośnie wraz z odmową, a nie wraz z jakimkolwiek realnym niebezpieczeństwem. Częste doświadczenie nóg, które nie chcą się poruszyć, czytane jest jako niedostępność zasobów ego wobec problemu, na który postanowiło nie patrzeć.

Charakterystycznym ruchem tego podejścia jest zwrócenie się ku ścigającemu i zapytanie, czego chce — na tej zasadzie, że to, co spotkane, daje się zintegrować, a to, przed czym się ucieka, goni dalej. Warto uściślić, że dotyczy to pracy z obrazem na jawie, po przebudzeniu, gdzie wolno nazwać to imaginacją aktywną, którą Jung rzeczywiście rozwinął jako metodę świadomą; nie jest to natomiast instrukcja, jak zachować się wewnątrz samego snu. Trzeba też powiedzieć wprost: jest to kierunek uwagi, a nie rozszyfrowanie, Jung nie przypisał snu o pościgu żadnemu stałemu znaczeniu, a zdanie mówiące co innego było wcześniej na tej stronie i zostało poprawione.

Materiał ludowy o byciu ściganym jest tu naprawdę ubogi w porównaniu z odczytaniami konkretnych zwierząt i przedmiotów i uczciwie jest to powiedzieć — a przyczyna jest strukturalna, nie przypadkowa: chińskie ludowe wykładnie senne indeksują rzeczy, a bycie ściganym jest czynnością, więc nie ma do czego przyczepić powiedzenia. Nie istnieje żadne znane chińskie przysłowie związane właśnie z tym snem, i można to napisać pewnie, zamiast rozmywać w ogólnikach. Wykładnię niesie zamiast tego ścigający: pies, wąż albo szczur wnoszą do snu swoje własne, utrwalone znaczenia. Krąży poza tym odczytanie mówiące, że pościg jest ostrzeżeniem, iż sprawa zaniedbana staje się pilna, ucieczka kłopotem zażegnanym, a schwytanie kłopotem, który przychodzi. Trzeba je jednak oznaczyć uczciwie: to wnioskowanie w duchu współczesnej psychologii, a nie tradycyjna wykładnia ludowa. Tradycja idzie dwiema innymi drogami — albo wykłada konkretnego ścigającego, jak wyżej, albo sięga po zasadę snu odwróconego. Część odczytań stosuje tu zasadę snu odwróconego i traktuje przerażającą pogoń jako rozładowanie nieszczęścia, a nie jego zapowiedź; to jeden z wątków, nie stanowisko obowiązujące. W mowie potocznej ma on nazwę, którą chiński czytelnik rozpozna natychmiast — mówi się po prostu, że sny są odwrotne, i to właśnie mówi się komuś, kto obudził się wstrząśnięty.

To, co chiński czytelnik naprawdę ma na tej stronie w głowie, to jednak nie wykładnia senna, lecz zestaw wyrażeń na sam stan strachu, i podanie ich nadaje tej sekcji uczciwy chiński rejestr. O kimś, kto wciąż ucieka przed minionym już niebezpieczeństwem, mówi się, że jest ptakiem spłoszonym samym brzękiem cięciwy. O strachu, który zaludnia świat prześladowcami, mówi się, że każde drzewo i każdy krzak wyglądają jak żołnierz wroga. Oba opisują stan śniącego, a nie interpretują sen, i trzeba powiedzieć, co się właśnie robi. Warto wreszcie podać jedno wierzenie ludowe, bo stoi ono w ciekawej sprzeczności z odczytaniem jungowskim powyżej: uważa się, że człowiek nosi trzy płomienie, jeden nad głową i po jednym na każdym ramieniu, i że idąc nocą drogą, nie wolno się oglądać ani odpowiadać na wołanie, bo odwrócenie się je gasi i pozwala zbliżyć się temu, co z tyłu. To wierzenie dotyczy nocnej drogi, nie snu, i tak trzeba je oznaczyć. Ciekawe jest tu właśnie zderzenie: gest, który jedna tradycja uznaje za swój podstawowy ruch, w drugiej jest wyraźnym tabu.

Ludowe senniki podają jednak odczytania i tej postaci, choć są krótkie: bycie ściganym — zdarzenie pomyślne; bycie gonionym — wielka pomyślność. Jest to dokładnie ten sam ruch co opisana wyżej zasada snu odwróconego, tyle że zapisany jako gotowe hasło, a nie jako reguła ogólna — i wart odnotowania, bo przeczy wrażeniu, że sennik nie ma tu nic do powiedzenia. Osobno stoi przysłowie 「跑得了和尚跑不了庙」 (pǎo dé liǎo hé shàng pǎo bù liǎo miào), mnich może uciec, ale świątynia zostanie: mówi się je o kłopocie, przed którym nie da się uciec, bo trzyma go coś nieruchomego. Nie jest to wykładnia senna, lecz zwrot o samym położeniu, i tak trzeba go podać.