Sen o spóźnieniu: co oznacza ten powtarzający się sen?

Umówione godziny i zegarowa punktualność to sprawy nowożytne, a korpus klasyczny ich nie omawia — trzeba to powiedzieć wprost, tak samo jak przy śnie o egzaminie, i nie dopisywać klasycznych szczegółów o pociągach czy spotkaniach, których ta tradycja nie zna. Tym, o czym mówi ona rzeczywiście, jest sytuacja leżąca pod spodem: niedopełnienie zobowiązania i przybycie po chwili, w której coś było możliwe. Czytany w tej ramie sen o spóźnieniu dotyczy powinności, a nie harmonogramu: tego, co śniący jest komuś winien, komu, i co odkłada.

Charakterystycznym ruchem tej tradycji jest przemiana takiego snu w wezwanie, a nie w wyrok, i tutaj obowiązuje on w pełni: spóźnienie czytane jest jako zachęta, by zająć się czymś teraz, a nie jako doniesienie, że sprawa jest już przegrana. Tam, gdzie śniący jednak dociera, choćby bardzo późno, odczytanie wyraźnie łagodnieje ku trudności, która się rozwiązuje. Warto dodać jedno zastrzeżenie: naturalną klasyczną analogią dla zamkniętego okna byłaby przegapiona pora modlitwy, ale można ją przywołać najwyżej jako przykład rodzaju sytuacji, o której ta tradycja mówi, a nie jako jej orzeczenie o śnie — bo takiego orzeczenia nie da się poświadczyć.

To najmocniejsza z trzech tradycji na tej stronie i część rodziny snów egzaminacyjnych opisanej przy śnie o egzaminie, więc lepiej się do niej odwołać, niż ją tu powtarzać. Sen o spóźnieniu czytany jest jako kompensacyjny, a spostrzeżeniem, które nadaje mu ostrze, jest to, kogo nawiedza: ludzie systematycznie punktualni śnią, że wszystko przegapili. Piętrzące się absurdalne przeszkody — walizka, która się nie domyka, przesuwający się peron, droga, która rośnie — czytane są jako psychika wyolbrzymiająca poczucie bycia nieprzygotowanym, a sama przesada jest tu przekazem, nie ozdobą.

Obraz ten leży również na opisanej przez Junga osi chłopiec–starzec: postawa wiecznie młodzieńcza, trzymająca wszystkie możliwości otwarte i niezobowiązująca się do niczego, przeciw postawie porządkującej, związanej z czasem, która wybiera i tym samym zamyka inne drogi. Sen o spóźnieniu pojawia się często właśnie tam, gdzie to napięcie jest żywe. Warto powiedzieć wyraźnie, jak go czytać: jako sprawę stosunku śniącego do czasu i zobowiązania, a nie jako ostrzeżenie dotyczące konkretnego spotkania — psychologia analityczna nie traktuje snów jako prognoz i nie przypisuje temu obrazowi stałego znaczenia.

Materiał ludowy sam w sobie jest tu ubogi i nowożytny, i uczciwiej jest to napisać niż nadrabiać. Spóźnienie jako ostrzeżenie dotyczące przygotowania omawia już strona o egzaminie i nie ma powodu tego powtarzać. Warto natomiast dodać coś, czego tamte tradycje nie mają w tym stopniu: chińska praktyka ludowa przywiązuje realną wagę do właściwej chwili. Wybieranie dnia pod wesele, przeprowadzkę albo otwarcie interesu jest żywą praktyką, a almanach wskazuje pomyślne dni, nazywane dniami żółtej drogi. Dlatego przegapiona pora niesie tu poczucie zamykającego się sprzyjającego okna, a nie samej niedogodności. Trzeba jednak zaznaczyć uczciwie, że jest to rejestr kulturowy, w którym ten obraz ląduje, a nie orzeczenie sennika: nie da się wykazać, by ludowe wykładnie senne łączyły wybór pomyślnego dnia właśnie ze spóźnieniem. Spóźnienie kojarzy się więc z przegapieniem okazji, której moment był określony, a skojarzenie to zaostrza się, gdy śniący spóźnia się na uroczystość rodzinną, bo wchodzi wtedy rejestr powinności wobec bliskich. Oba te odczytania są jednak skojarzeniami kulturowymi, a nie hasłami sennika — ten mówi krócej i o czym innym, co widać niżej.

Dwa idiomy nadają tej sekcji jej chiński ton. O kimś, kto zabiera się do przygotowań w ostatniej chwili, mówi się, że w potrzebie obejmuje stopy Buddy, choć na co dzień zaniedbywał kadzidło — to standardowe chińskie wyrażenie na nieprzygotowanie odkryte za późno i należy do tej samej rodziny snów co egzamin. W przeciwną stronę biegnie przysłowie o naprawianiu zagrody dopiero po utracie owiec, zwykle przytaczane wraz z puentą, że nie jest jeszcze za późno: to standardowa formuła na stratę, którą wciąż da się ograniczyć działaniem podjętym teraz. Warto zauważyć, że jest to dokładnie ten sam ruch, który wyżej wykonuje tradycja islamska, zamieniając wyrok na wezwanie — dwie tradycje doszły do tego niezależnie i to zbieżność warta odnotowania.

Ludowe senniki podają jednak i tu odczytania, krótkie i rzeczowe: przegapiona pora — sprawy, które się nie powiodą; spóźnienie na egzamin — brak widoków na powodzenie w egzaminach; niestawienie się w umówionym czasie — utrata zaufania i dobrego imienia. Ostatnie hasło jest tu najciekawsze, bo przenosi spóźnienie z rejestru niedogodności do rejestru moralnego: chodzi w nim o dane słowo, nie o zegar. Samo przemijanie okazji nazywa zaś przysłowie 「机不可失，时不再来」 (jī bù kě shī, shí bù zài lái), sposobności nie wolno stracić, bo pora już nie wróci — zwykła chińska formuła na to, że pewne rzeczy mają jeden termin.