Sen o orle: co oznacza?

Klasyczny korpus czyta ptaki drapieżne jako ludzi, którzy biorą siłą, a orła jako największego z nich: władcę, wodza, człowieka, którego zasięg przekracza zwyczajny. Orzeł unoszący śniącego czytany bywa w niektórych nurtach ku podróży albo ku temu, że taka postać bierze śniącego pod siebie; orzeł strącony albo schwytany — ku władzy zdobytej nad kimś takim. Wart nazwania jest przy tym stały nawyk tego materiału: ptaki wysokiego lotu czyta się w nim ogólnie jako wieści i przesłania, a wysokość samego orła — jako zasięg pewnej władzy, nie jako jej cnotę. Jest to potraktowanie wyraźnie niesentymentalne i właśnie ta różnica wobec współczesnego, plakatowego orła jest tu rzeczą uczciwą do wskazania: ta tradycja nie zakłada, że potężny znaczy dobry.

Do tła owej dwuznaczności należy jeszcze jedno: tradycja zna to słowo jako imię sprzed islamu — Nasr, wymieniony wśród bożków w surze Nūḥ, jest ptakiem drapieżnym. Surę podajemy wyłącznie z nazwy i wyłącznie jako kontekst dla ambiwalencji rejestru, nigdy jako orzeczenie senne: nie wynika z tego żadna wykładnia snu, a jedynie tyle, że orzeł jest w tej tradycji potężny i nie jest automatycznie dobry.

Psychologia analityczna czyta orła jako funkcję przeglądu: darem tego ptaka jest widzenie z dystansu, a jego kosztem jest ziemia. Ten sam obraz ma jednak stronę cienistą — inflację: ja utożsamione z wysokością, na którą nie zapracowało, widzące wszystko i niedotykające niczego. Sen o orle bywa więc równie dobrze przestrogą, co zachętą. Pytanie, które szkoła zadaje obrazowi, brzmi nie „jak wysoko”, lecz „czym za tę wysokość zapłacono”.

Druga połowa obrazu to szpony. Orzeł jest ptakiem, który bierze, i ambicja z drapieżnością przychodzą w nim jako jedna postać, a nie dwie — co czyni ten sen znacznie mniej wygodnym, niż podpowiada plakatowy symbol. Orzeł ranny albo w klatce pozostaje przy tym stałym biegunem przeciwnym: zdolnością, która istnieje i nie ma gdzie się rozwinąć. Rejestr posłańca należy do hasła o ptaku, a własny lot śniącego do hasła o lataniu; orzeł niesie tu wyłącznie drapieżną suwerenność i widok. Komu potrzebne jest porównanie z wysokością niesioną, ten znajdzie je przy śnie o samolocie.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci obustronnie i pomyślnych nie wolno przemilczeć: wielki ptak szybujący — wzrost pozycji i imię niosące się szeroko; ptak drapieżny siadający na wysokim miejscu — rozgłos; ptak drapieżny coś porywający, czytany wedle tego, kto co trzyma — ku zyskowi wziętemu siłą albo ku stracie poniesionej przez kogoś, a w niektórych ujęciach ku procesom i kłopotom z urzędem; ptak ranny albo strącony — niepomyślnie. Odczytania referuje się kształtem, bo wersje ksiąg się różnią. Rejestr biegnie tu naprawdę w obie strony i nie sprowadza się do tego, że orzeł uchodzi po prostu za pomyślnego.

Rzecz jednak nie w odwróceniu tego sądu, lecz w rozróżnieniu. Pomyślny rejestr orła jest w tej tradycji wojowniczy w smaku: ranga, ambicja, zasięg, imię, które się niesie. Nie jest to rejestr błogosławieństwa, który niosą żuraw, sroka i feniks — długowieczność, radość, pomyślność — a każde z tych trzech ptasich haseł ma na tej stronie własne miejsce. Oba rejestry są przychylne; są przychylne w sprawie czego innego, i właśnie ta różnica jest tu istotna.

Język daje obu biegunom nazwy. 鹰视狼顾 (yīng shì láng gù, „orle spojrzenie, wilcze obejrzenie się za siebie”) to klasyczny opis fizjonomiczny człowieka o bezwzględnej ambicji, któremu nie należy ufać — biegun ciemny, bez europejskiego odpowiednika; wilk ma na tej stronie własne hasło. Przy śnie o orle przyglądającym się śniącemu obowiązuje jednak biegun drugi: ludowa praktyka równie często czyta przyglądającego się ptaka jako uwagę kogoś potężnego, a więc rzecz dobrą. 老鹰捉小鸡 (lǎo yīng zhuō xiǎo jī, „jastrząb łapie kurczęta”) to dziecięca zabawa i utrwalony obraz drapieżnika nad bezbronnym — do snu o orle nad czymś małym. 雄鹰展翅 (xióng yīng zhǎn chì, „potężny orzeł rozpościera skrzydła”) jest wyrażeniem powszechnym, nie klasycznym idiomem, i mówi o wyruszeniu z rozmachem; towarzyszy mu zwykle 大展宏图 (dà zhǎn hóng tú, „rozwinąć wielki zamysł”), w którym orła nie ma wcale, a które nazywa ten wojowniczo-pomyślny rejestr najdokładniej. Zwrot o jednym locie prosto w niebo należy do hasła o samolocie i tam jest wyłożony.