Sen o ośle: co oznacza?

Osioł, ḥimār, jest w klasycznym korpusie sennym obecny naprawdę, a jego odczytania siedzą na utrzymaniu. Kształt haseł jest taki: osioł zdrowy i posłuszny wiąże się z doczesnym zaopatrzeniem śniącego i z podstawą bytu pewną, choć niewystawną; jazda na nim — z podróżą albo przedsięwzięciem skromnej skali, które idzie dobrze; osioł chory, okaleczony lub nieruchomy — z przeszkodą dokładnie w tym zaopatrzeniu, a jego utrata z utratą go. Zwierzę stoi tu za środek, nie za ambicję.

W tej samej tradycji biegnie jednak w przeciwną stronę zestaw skojarzeń z Pisma, sławnych i jednoznacznie nieprzychylnych. Koran w surze Lukman mówi, że najbardziej odrażającym z głosów jest ryk osłów, a w surze Al-Dżumua porównuje tych, którym powierzono Pismo i którzy według niego nie postępują, do osła dźwigającego księgi — obraz niesienia rzeczy cennej bez rozumienia z niej czegokolwiek. Szeroko przekazywany hadis dodaje, że osioł ryczący w nocy zobaczył szatana, i każe szukać schronienia, w parze z pianiem koguta, który zobaczył anioła; przywołujemy to opisowo, bez wskazywania zbioru ani numeru.

Obie rzeczy są prawdziwe o tej tradycji naraz: osioł jest niezawodnym zaopatrzeniem, które sen czyta przychylnie, i osioł jest utrwaloną figurą brzydkiego głosu oraz noszenia tego, czego się nie pojmuje. Żadna z nich nie jest objaśnieniem drugiej i żadna drugiej nie unieważnia.

Psychologia analityczna czyta zwierzę juczne jako tę część osobowości, która niesie to, co musi być niesione, i nie jest za to uznawana — pracę tak niezawodną, że przestała być widoczna, również dla tego, kto ją wykonuje. Pojawienie się osła we śnie dotyczy zwykle tej niewidzialności, a nie samego trudu.

Druga własność zwierzęcia, upór, czyta się inaczej i lepiej: odmowa ruszenia jest informacją, a nie przeszkodą. Ciało albo instynkt, które zapierają się w miejscu, zwykle donoszą o granicy, którą świadome planowanie przekracza od dłuższego czasu, a senny osioł częściej bywa posłańcem tej granicy niż zawadą na drodze do niej.

Najtrwalszym literackim zakotwiczeniem jest tu Metamorfozy Apulejusza z II wieku, znane jako Złoty osioł: Lucjusz, mieszając się do magii, zostaje zamieniony w osła, przez całą długość książki bywa bity i odsprzedawany, a postać ludzką odzyskuje dopiero na końcu, za sprawą Izydy. Ta szkoła poświęciła owej opowieści wiele uwagi jako historii przemiany, która prowadzi przez postać zwierzęcą, a nie obok niej: poniżenie jest drogą, nie przerwą w niej.

Osioł był w północnych Chinach zwierzęciem pospolitym i materiał ludowy traktuje go jako zwierzę robocze: odczytania w rodzaju objuczonego osła idącego równym krokiem prowadzą ku trudowi, który się opłaca, a kulawizna albo upadek — ku temu samemu wysiłkowi, który się nie udaje. Referujemy to kształtem; osobnego, zlokalizowanego hasła dla osła nie mamy i żadnego wydania ani rozdziału nie wskazujemy.

Warstwa przysłowiowa stoi na znacznie pewniejszym gruncie i z warstwą sennikową się nie zgadza. Zwrot 「黔驴技穷」 (qián lǘ jì qióng, „ośle z Qianzhou wyczerpały się sztuczki”) pochodzi z tangowskiej bajki Liu Zongyuana 黔之驴 (Qián zhī lǘ), „Osioł z Qianzhou”: osła przywieziono do prowincji, która osłów nie miała, tygrys przeraził się go, po czym odkrył, że ryk i kopnięcie są całym jego repertuarem, i go zjadł. Oznacza zdolność ograniczoną, która została do końca odsłonięta. Drugi, 「卸磨杀驴」 (xiè mò shā lǘ, „odprząc młyn i zabić osła”), nazywa pozbycie się kogoś w chwili, gdy jego przydatność się skończyła — czyli dokładnie odmowę nagrody, którą obiecuje odczytanie cierpliwej pracy. Trzeci, 「骑驴找驴」 (qí lǘ zhǎo lǘ, „jechać na ośle i szukać osła”), nazywa niedostrzeganie tego, co się już ma. Czwarty, 「驴唇不对马嘴」 (lǘ chún bù duì mǎ zuǐ, „osła wargi nie pasują do końskiego pyska”), oznacza niedopasowanie albo odpowiedź nie na temat — a przy okazji zapisuje stałą różnicę rangi między osłem a koniem.

Naprzeciw tego wszystkiego stoi jeden ciepły obraz ludowy: 张果老 (Zhāng Guǒlǎo), jeden z Ośmiu Nieśmiertelnych, jeździ na białym ośle tyłem do kierunku jazdy, a gdy nie podróżuje, składa zwierzę jak arkusz papieru i chowa do sakwy. Osioł w chińskiej religijności ludowej nie jest więc wyłącznie tym harującym z przysłów. Warto trzymać te trzy warstwy osobno: żadna z nich nie jest tu pierwsza i żadna nie jest glosą do pozostałych.