Sen o ptaku: co oznacza?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta ptaki przede wszystkim jako ludzi: wielkość, gatunek i sposób zachowania zwierzęcia odwzorowują pozycję i charakter człowieka. Duże ptaki drapieżne odczytywane są jako ludzie wpływowi, czasem apodyktyczni, małe ptaki — jako osoby o mniejszym znaczeniu albo jako dzieci. Rozstrzygające bywa, jak zwykle w tym materiale, działanie samego śniącego: schwytanie ptaka czyta się jako osiągnięcie czegoś, o co się zabiegało, natomiast ptak wyrywający się z ręki — jako coś, co odchodzi albo zostaje utracone.

Poszczególne gatunki mają w tej tradycji utrwalone skojarzenia: gołębie wiążą się z kobietami, z wiadomościami i z listami, natomiast wronę odczytuje się nieprzychylnie, jako człowieka nieuczciwego. Warto dodać jeszcze jedną, językową warstwę: arabskie słowo oznaczające ptaka niesie zarazem sens wróżby i przypadającego komuś udziału w losie, a Koran w surze al-Isra mówi o losie człowieka przywiązanym do jego szyi. To pokrewieństwo istnieje w samym języku i tłumaczy, dlaczego ptak stoi w tej tradycji tak blisko idei losu. Nie należy go natomiast przedstawiać jako źródła, z którego sennik miałby swoje odczytania wyprowadzić — to dwie rzeczy połączone słowem, a nie udokumentowanym wywodem.

W psychologii analitycznej ptak odczytywany jest jako obraz ducha i myśli — tego, co się wznosi, nie jest przywiązane do ziemi i porusza się między poziomami, między którymi sam śniący przejść nie potrafi. Ujęcie to sięga po niemal powszechną mitologiczną rolę ptaka jako posłańca, ale robi to na zasadzie amplifikacji: paralele mają obraz wzbogacić, a nie go rozszyfrować. Rozróżnienie jest istotne, bo psychologia analityczna nie przypisuje ptakowi żadnego stałego znaczenia i nie sposób takiego z niej uczciwie wyprowadzić.

Odczytanie niosą stan i sytuacja zwierzęcia. Ptak w klatce czytany jest jako duch ograniczony okolicznościami, na które śniący sam kiedyś przystał; ptak ranny albo przykuty do ziemi — jako dążenie, które w tej chwili nie może się wznieść; stado — jako coś zbiorowego, a nie osobistego. Szczególną uwagę zwraca się na ptaka, który mówi: przekaz wygłoszony przez postać nie-ludzką oznacza, że psychika ulokowała autorytet gdzie indziej niż w ego. Warto przy tym odróżnić ten sen od snu o własnym locie — tam śniący unosi się sam, tutaj patrzy, a różnica między uczestnictwem a obserwacją jest w tym ujęciu pełnoprawnym szczegółem interpretacyjnym.

W chińskim materiale ludowym, znanym najszerzej z popularnego sennika Zhou Gong Jie Meng, rozstrzyga gatunek, a skojarzenia są tu konkretne i powszechnie znane. Sroka jest ptakiem dobrej nowiny: jej chińska nazwa zawiera znak oznaczający radość, a powiedzenie, że sroka zwiastuje radość, stoi za całym tym odczytaniem — sroka we śnie należy do najbardziej jednoznacznie pomyślnych obrazów w tym senniku. Wrona biegnie w stronę przeciwną, jako omen nieszczęścia, i skojarzenie to jest na tyle mocne, że w potocznej chińszczyźnie wronie usta są obelgą wobec kogoś, czyje słowa ściągają pecha. Żuraw czytany jest jako długowieczność, para kaczek mandarynek jako zgoda małżeńska, feniks jako wysoki zaszczyt.

Dwa gatunki znaczą dla domu więcej niż wszystkie powyższe. Jaskółka jest ptakiem gospodarstwa: gniazdo pod okapem uchodzi za silnie pomyślny znak dla rodziny, zniszczenie takiego gniazda jest realnym tabu, a ludowe powiedzenie mówi, że jaskółka nie wlatuje do domu ubogiego i gorzkiego, ptak ma bowiem wybierać dom, któremu się wiedzie. Brzmienie tego powiedzenia bywa w różnych regionach inne, więc uczciwiej podawać sens niż jedną wersję jako obowiązującą. Sowa jest jego odwrotnością: mówi się, że skoro nocny ptak przyszedł do domu, to nie przyszedł bez powodu, a jej głos uchodzi za zapowiedź śmierci albo poważnego nieszczęścia. Sroka, wrona i sowa tworzą razem trójkę ptaków obwieszczających i tak właśnie chiński czytelnik porządkuje tę kategorię. Trzeba jednak zaznaczyć, że jest to skojarzenie kulturowe, a nie reguła sennika: sennik nie orzeka nigdzie, że ptak jest posłańcem i że liczy się rodzaj przynoszonej wiadomości — wydaje osobne wyroki dla osobnych ptaków, co widać w hasłach przytoczonych niżej. W samym skojarzeniu ludowym ptak wlatujący do domu odczytywany jest jako nadchodząca nowina, ptak w klatce zaś jako ograniczenie albo pomyślność wstrzymana.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci: kogut, zwłaszcza piejący — pomyślność i urzędnicza ranga, ale też kłótnia; ptak wlatujący do domu — dobra nowina albo znamienity gość; ptak w klatce lub schwytany — przeszkoda i zdolność, której nie daje się użyć; feniks — wielkie szczęście, pomoc od kogoś wyżej postawionego, a bywa że i narodziny znamienitego dziecka. Parę zwiastunów, o której mowa wyżej, chińszczyzna ma zapisaną wprost: 「喜鹊叫，好事到」 (xǐ què jiào, hǎo shì dào), sroka krzyczy, dobre nadchodzi, oraz 「乌鸦叫，祸事到」 (wū yā jiào, huò shì dào), wrona krzyczy, nieszczęście nadchodzi. Wróżbę o narodzinach referuje się jako to, co utrzymuje tradycja.