Sen o rybie: co oznacza?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta rybę przede wszystkim jako zaopatrzenie, przy czym uwagę zwraca na liczbę, wielkość i stan. Ryba świeża, złowiona albo otrzymana, odczytywana jest przychylnie jako pożywienie i zysk, a ryba duża — jako udział odpowiednio większy. Część odczytań klasycznych wiąże niewielką liczbę ryb raczej z kobietami albo z małżeństwem niż z majątkiem; wykładnie w tym miejscu wyraźnie się różnią i uczciwiej jest to powiedzieć, niż wybrać jedną wersję i podać ją jako regułę.

Stan ryby potrafi odwrócić całe odczytanie: ryba zepsuta, cuchnąca albo martwa czytana jest jako zysk nieuczciwy lub zmarnowany, jako korzyść, która przychodzi już zniszczona. Znaczenie ma również woda — ryba wyjęta z wody czystej odczytywana jest przychylniej niż ryba z wody mętnej, co łączy tę wykładnię z ogólnym odczytaniem wody w tej tradycji, gdzie przejrzystość jest zmienną rozstrzygającą. Sam obraz niesie ponadto w tej kulturze rejestr wybawienia, za sprawą dobrze znanej koranicznej opowieści o proroku Yunusie i rybie, w której ulga przychodzi z wnętrza tego, co go pochłonęło. To skojarzenie, które muzułmański czytelnik ma w pamięci, a nie udokumentowany wywód samego sennika.

Ryba należy do nielicznych obrazów, którymi Jung zajmował się osobiście i długo: w Aionie prześledził rybę jako symbol Jaźni przez jej historię chrześcijańską i astrologiczną, więc jest to jeden z tych nielicznych przypadków, w których wskazanie na niego jest bezpieczne i konkretne. W pracy ze snem siła tego obrazu bierze się stąd, że ryba żyje w żywiole, w którym śniący żyć nie może: należy do głębi, porusza się w ośrodku oznaczającym nieświadomość i daje się zobaczyć dopiero wtedy, gdy podpłynie pod powierzchnię albo zostanie z niej wyciągnięta.

Stąd wynikają konkretne odczytania. Złowienie ryby czytane jest jako wgląd wydobyty z dołu — treść, która długo krążyła poza zasięgiem wzroku i wreszcie została uchwycona; utrata ryby — jako wgląd, który zsunął się z powrotem w głębinę. Ryba wyjęta z wody odczytywana jest jako treść, która nie potrafi przetrwać w świadomym żywiole, dokąd ją zawleczono, co jest ostrzeżeniem przed zbyt pospiesznym nazywaniem rzeczy jeszcze niegotowych. Ryby wielkie, nieznane albo głębinowe niosą wagę zbiorową, a nie osobistą. Jak zawsze w tym ujęciu nie chodzi o stałą wykładnię przypisaną zwierzęciu, lecz o to, w jakiej relacji do głębi znalazł się w tym śnie sam śniący.

To najlepiej poświadczona gra słów w całym chińskim materiale ludowym i trzeba ją podać wprost: chińskie słowo oznaczające rybę, yú (鱼), brzmi tak samo jak słowo oznaczające nadmiar, to, co zostaje ponad potrzebę — yú (余). Dlatego rybę jada się w Nowy Rok i dlatego noworoczne życzenie mówi o nadmiarze rok po roku. Sen o rybie czytany jest więc jako obfitość, i to konkretnie jako więcej niż dosyć, a nie zaledwie tyle, ile trzeba. Zwyczaj czyni ten kalambur namacalnym: noworoczną rybę podaje się w całości i celowo się jej nie dojada, bo nadmiar zostawiony na półmisku jest tym samym nadmiarem, którego życzy się na nadchodzący rok. Dlatego ryba niedojedzona albo pozostawiona kojarzy się w tym obyczaju z obfitością, a nie z marnotrawstwem — co z zewnątrz nie jest wcale oczywiste. Jest to jednak skojarzenie obyczajowe, a nie wykładnia senna, i akurat tutaj oba rejestry się rozchodzą: ludowe senniki czytają rybę pozostawioną raczej jako sprawę, która stanęła w miejscu, albo jako majątek leżący bezczynnie. Warto podać oba odczytania, bo noworoczny półmisek i hasło sennika mówią o tym samym obrazie co innego.

Ryba żywa i płynąca czytana jest jako pomyślność w ruchu, co składa się z ludowym odczytaniem wody jako majątku; ryba śnięta albo unosząca się brzuchem do góry odwraca to w pomyślność utraconą. Równie oczekiwany jest drugi obraz: karp przeskakujący Smoczą Bramę i zamieniający się w smoka, który oznacza gwałtowny awans i historycznie wiąże się z powodzeniem na egzaminach urzędniczych — karp we śnie czytany jest więc jako przełom po długim wysiłku. Codzienny idiom mówiący o kimś, kto czuje się jak ryba w wodzie, dokłada do tego odczytanie bycia wreszcie we własnym żywiole. Warto dodać, że chińszczyzna ma na ten sam zwrot losu wyrażenie o solonej rybie, która nagle przewraca się na drugi bok, mówione o kimś spisanym na straty, kto niespodziewanie się podnosi. Krąży ono w mowie potocznej od dawna i bywa dziś chętnie przywoływane właśnie w tym znaczeniu; nie jest to jednak wykładnia senna, lecz obraz zapożyczony do opisania odmiany losu, i tak trzeba go podać.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci: sama ryba — sprawy idące gładko; ryba duża — pomoc od kogoś znacznego; ryba żywa — zysk; ryba śnięta — strata majątku albo niepowodzenie. Hasło o dużej rybie warto zauważyć osobno, bo nie wynika ono z kalamburu opisanego wyżej, lecz z samego rozmiaru: wielka ryba to w tym rejestrze wielki protektor, a nie po prostu więcej dostatku. Chińskie określenie takiej osoby obejmuje przy tym dwie rzeczy naraz — i człowieka wysoko postawionego, i po prostu tego, kto poda pomocną dłoń — więc hasło mówi tyleż o randze, co o realnej pomocy. Karp, o którym mowa powyżej, ma zaś utrwalony zapis 「鲤鱼跳龙门」 (lǐ yú tiào lóng mén), karp przeskakuje Smoczą Bramę — w chińszczyźnie jest to zwykłe określenie awansu wywalczonego po długim staraniu, nie szczęśliwego trafu.