Sen o koniu: co oznacza?

Koń jest w materiale klasycznym obrazem ważnym i rozbudowanym: odczytywany bywa jako pozycja, zaszczyt oraz środek, dzięki któremu sprawy śniącego posuwają się naprzód — wierzchowiec szlachetny, a nie po prostu zwierzę. Koń zadbany i posłuszny, pozostający pod kontrolą jeźdźca, czytany jest jako wysoka pozycja, sprawność i powodzenie w przedsięwzięciach. Koń, który ponosi albo zrzuca jeźdźca, odczytywany jest jako sprawy wymykające się spod władzy śniącego, a upadek z niego — jako spadek pozycji, dokładnie tak samo jak w ogólnym odczytaniu upadku.

Otrzymanie konia albo jego posiadanie czytane jest jako nadane komuś uprawnienie lub środki. Część odczytań klasycznych wiąże konia raczej z żoną albo z pomyślnością całego domu niż z rangą samego śniącego, i ta rozbieżność jest w materiale realna. To również miejsce, z którego bierze swoje odczytanie sen o samochodzie: wierzchowiec jest tym, co niesie człowieka przez życie, więc pytania tej tradycji — czyj jest wierzchowiec, czy jest pod kontrolą, czy śniący jedzie sam, czy jest wieziony — przenoszą się na obrazy nowożytne. Warto zaznaczyć, czego tu nie ma: barwa konia bywa w materiale klasycznym rozróżniana, ale rzetelnych, jednoznacznych odczytań poszczególnych maści nie da się tu podać i lepiej ich nie dopisywać.

To jedno z nielicznych miejsc, w których wskazanie wprost na Junga jest uzasadnione. W Symbolach przemiany potraktował on konia jako symbol libido w swoim szerokim rozumieniu — instynktownej energii psychicznej, siły nieludzkiej, która niesie ego i nie jest z nim tożsama. To jego własne ujęcie, a nie wykładnia przypisana mu później przez tradycję, i różnica ma tu znaczenie, bo Jung konsekwentnie odrzucał senniki o stałych znaczeniach.

Dla pracy ze snem wynika stąd, że całym przedmiotem odczytania jest relacja konia i jeźdźca. Koń posłuszny wodzy to instynkt pozostający w roboczej relacji ze świadomością; koń, który poniósł, to instynkt, który wziął wędzidło w zęby; koń, którego nie sposób ruszyć z miejsca, to energia, do której ego nie ma dostępu. Zwierzę ranne, wygłodzone albo umierające czytane jest jako uszkodzona witalność, a psychologia analityczna traktuje taki obraz poważnie, jako obraz wyczerpania. Koń jest przy tym w wyobraźni psychiki starszy niż samochód i ma ciało, którego samochód nie ma — i właśnie na tym polega różnica między tymi dwoma snami.

Koń jest w chińskim materiale ludowym odczytywany na ogół przychylnie, a wykładnie skupiają się wokół szybkości, awansu i wigoru. Za większością z nich stoi utrwalony zwrot mówiący, że powodzenie przychodzi w tej samej chwili co koń, używany o wyniku szybkim i pewnym; koń we śnie czytany jest właśnie tak, jako przedsięwzięcie, które uda się prędko. Osobne powiedzenie o duchu smoczego konia dostarcza odczytania witalności i mówi się je zwłaszcza o człowieku starszym, który zachował wigor. Jazda konna czytana jest jako awans w karierze lub reputacji, przy czym tempo podpowiada, jak rychły; koń biegnący wolno — jako możliwość jeszcze nieujęta; koń, który upadł albo okulał — jako niepowodzenie dokładnie w tej dziedzinie, którą zwierzę reprezentowało. Koń jest też jednym z dwunastu zwierząt zodiaku, co daje mu w chińskim myśleniu wagę, jakiej europejski czytelnik nie zakłada.

Byłoby jednak nieuczciwe zatrzymać się na tym, bo najsłynniejsze chińskie przysłowie o koniu (塞翁失马，焉知非福) mówi nie o sukcesie, lecz o odwróceniu losu — i to je chiński czytelnik wymieni pierwsze. Opowiada ono o starcu z pogranicza, któremu uciekł koń: to strata, ale koń wraca, przyprowadzając ze sobą konia dzikiego, więc to zysk; syn starca kaleczy się przy tym koniu, więc to znowu strata, ale właśnie dlatego nie zostaje wzięty na wojnę i przeżywa. Puentą jest pytanie, skąd wiadomo, że nieszczęście nie jest szczęściem. To standardowa chińska formuła na to, że pomyślności i niepomyślności nie da się odczytać w chwili, gdy się zdarzają — a rozgrywa się ona na koniu w każdym kroku. Dla tej strony ma to konkretną wartość: koń zyskany albo utracony we śnie jest wzorcowym przykładem zdarzenia, którego znaku jeszcze nie sposób odczytać. Z codziennego rejestru dochodzą trzy zwroty: o koniu, który traci przednie oparcie, mówi się, gdy potyka się ktoś naprawdę sprawny; o starym koniu, który zna drogę, gdy doświadczenie znajduje wyjście tam, gdzie planowanie zawodzi; a wyrażenie o umyśle jak małpa i woli jak koń opisuje myśl, której nie sposób utrzymać w miejscu. To ostatnie zbiega się uderzająco z odczytaniem jungowskim powyżej, gdzie koń jest energią niosącą ego i nietożsamą z nim — dwie tradycje niezależnie wybrały konia na tę część człowieka, która nie przyjmuje poleceń. Warto ten zbieg zauważyć, nie zlewając obu odczytań w jedno.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci, i wypadają one wyraźnie chłodniej niż zwrot o powodzeniu przychodzącym wraz z koniem: jazda konna — wiadomość z daleka; koń idący stępa — zwłoka w sprawach; konie rozbiegające się — niepowodzenie; koń wchodzący do izby — w tym rejestrze wróżba niewierności żony. Ostatnie hasło podaje się wyłącznie jako to, co utrzymuje tradycja. Zwrot o potknięciu, wspomniany wyżej, ma zaś utrwalony zapis 「马失前蹄」 (mǎ shī qián tí), koń traci przednie kopyto — mówi się go o wpadce człowieka naprawdę sprawnego, i to on, a nie ogólna wykładnia pomyślności, odpowiada snowi o koniu, który upadł.