Sen o smoku: co oznacza?

Uczciwość przede wszystkim: smok nie jest kategorią klasycznego korpusu tej tradycji. Materiał, z którego czerpią pozostałe hasła — zwierzęta codzienności i Pisma — nie zna tego stworzenia jako osobnego hasła; tam, gdzie w snach pojawiają się węże smokopodobne, odczytania idą rejestrem węża — wrogości i ukrytego przeciwnika — który ta strona omawia w osobnym artykule. Dopisywanie smokowi „klasycznej wykładni” byłoby zmyśleniem, więc zamiast niej podajemy rzetelną ramę: czytelnik z tego kręgu odczyta smoka najbliżej węża wielkiej miary — przeciwnika o sile ponadzwyczajnej — a przebieg spotkania rozstrzygnie resztę.

Ta szczupłość ma zresztą swoją wymowę: pokazuje, że symbol smoka nie jest uniwersalny, lecz kulturowy. To samo stworzenie, które w materiale chińskim niesie najwyższą pomyślność, tu w ogóle nie ma głosu — a w wyobraźni zachodniej jest potworem do pokonania. Trzy tradycje tej strony rzadko rozchodzą się tak daleko jak przy smoku i już samo to rozejście jest dla śniącego informacją: sen o smoku czyta się z kultury, z której się śni — nie z uniwersalnego słownika, bo takiego przy smoku po prostu nie ma.

W wyobraźni, z którą pracuje psychologia analityczna, smok jest klasycznym strażnikiem skarbu: przeszkodą, która stoi dokładnie tam, gdzie leży wartość. To ustawienie zmienia temat snu — nie chodzi o potwora, lecz o odwagę podejścia: skarb strzeżony przez smoka to w tym odczytaniu ta część życia albo siebie, do której dostęp wymaga zmierzenia się z lękiem w pełnej skali. Zadanie bohatera jest terytorium rzeczywiście jungowskim — archetyp bohatera wolno nazwać pojęciem Junga — natomiast przejście od smoka do znaczeń pozostaje, jak niemal wszystko na tej stronie, odczytaniem szkoły.

Najciekawsze jest rozróżnienie, które prowadzi wprost do chińskiego rejestru poniżej: smok, z którym trzeba walczyć, i smok, którego trzeba dosiąść, to dwa różne sny. Pierwszy pyta o konfrontację — o siłę, której nie wolno dalej omijać; drugi o zawierzenie — o wielkość, która może nieść, jeśli przestanie być traktowana jak wróg. Zachodnia wyobraźnia zna niemal wyłącznie pierwszego smoka, chińska przede wszystkim drugiego — i śniący, któremu smok się przyśnił, dostaje w tym rozróżnieniu najlepsze pytanie tego hasła: czy z tym, co wielkie w jego życiu, ma się mierzyć, czy dać się temu nieść.

To hasło jest w chińskim materiale najcięższe na całej tej stronie i wymaga staranności. Ludowe senniki podają odczytania tej postaci przeważnie — lecz nie wyłącznie — pomyślne: smok wznoszący się w niebo, jazda na smoku, smok wchodzący do domu albo owijający się wokół śniącego należą do najpomyślniejszych obrazów, jakie ten materiał zna — czytanych ku wyniesieniu, czci i wielkiej pomyślności; a obok nich te same księgi niosą kształty ciemne: smok schodzący do studni — utrata pozycji; smok martwy — niepowodzenie. Za tą drabiną kształtów stoi tło klasyczne, starsze niż jakikolwiek sennik: heksagram Qian z Księgi Przemian (乾卦, qián guà) prowadzi smoka po szczeblach od 「潜龙勿用」 (qián lóng wù yòng, „ukryty smok jeszcze nie działa”) przez 「飞龙在天」 (fēi lóng zài tiān, „lecący smok na niebie”) po 「亢龙有悔」 (kàng lóng yǒu huǐ, „smok, który wzleciał za wysoko, zazna żalu”) — wznoszenie, pełnia i przekroczenie miary; to z tej drabiny ludowy materiał wziął swoją skalę smoczych obrazów, z ciemnym końcem włącznie. „Przeważnie pomyślny, nie bezwyjątkowo” jest jedynym uczciwym streszczeniem — kto mówi „zawsze”, ten przeinacza materiał.

Smok jest symbolem cesarskim, znakiem zodiaku i stworzeniem w Chinach życzliwym — dokładnie tam, gdzie Zachód widzi potwora; tę inwersję trzeba powiedzieć wprost, bo ona rozstrzyga, z którego słownika śniący ma czytać. Na lęk przed smokiem pomyślnym język ma osobną, uszczypliwą przypowieść: 「叶公好龙」 (yè gōng hào lóng, „pan Ye kochał smoki”) — o człowieku, który wielbił smoki malowane i rzeźbione, a uciekł przed prawdziwym, gdy ten zajrzał mu w okno; sen, w którym śniący boi się smoka sprzyjającego, ma w tym zwrocie gotowe skojarzenie — pytanie, czy chciało się rzeczy prawdziwej, czy tylko jej obrazu — nie werdykt. Język niesie inwersję dalej: 「望子成龙」 (wàng zǐ chéng lóng, „wyglądać, by syn stał się smokiem”) to standardowe zdanie rodzicielskiej ambicji — cytowane tu jako fraza, którą mówią rodzice, nigdy jako coś, co sen obiecywałby o dziecku; 「生龙活虎」 (shēng lóng huó hǔ, „żywy smok, krzepki tygrys”) i 「龙腾虎跃」 (lóng téng hǔ yuè, „smok się wzbija, tygrys skacze”) dają rejestr witalności i wiążą to hasło z tygrysem z tej samej strony. Warstwa ludowa dokłada smokowi urząd i święto: Smoczy Król (龙王, Lóng Wáng) jest w wierzeniach panem deszczu i wód, do którego zanoszono modły o urodzaj, a drugiego dnia drugiego miesiąca księżycowego obchodzi się dzień 「二月二龙抬头」 (èr yuè èr lóng tái tóu, „drugiego dnia drugiego miesiąca smok podnosi głowę”) — przebudzenie smoka na wiosenne deszcze i porę zaczynania spraw. Karp, który przeskakuje Smoczą Bramę i staje się smokiem, omówiony jest przy śnie o rybie — tam należy awans po długim wysiłku i stamtąd wystarczy go przywołać.