Sen o nauczycielu: co oznacza?

Waga, jaką ta tradycja kładzie na wiedzę, jest doktrynalna, a nie ozdobna: poszukiwanie wiedzy jest w niej uczczone, a uczonych opisuje się jako dziedziców proroków — sformułowanie dobrze znane. To jest rama, wewnątrz której nauczyciel we śnie czytany jest przychylnie: ku przewodnictwu, ku wiedzy pożytecznej, ku sprawie raczej wyjaśnionej niż jedynie przetrzymanej. Do tego dochodzi zwyczajny nawyk korpusu: odczytanie niosą stan nauczyciela i to, czego naprawdę uczy, tak jak przy każdej postaci ludzkiej.

Kotwica z pisma należy zaś do tego hasła i do żadnego innego: Musa i al-Chidr, w surze al-Kahf, wymienionej wyłącznie z nazwy. Kształt tej opowieści jest dla snu o nauczycielu kluczowy — uczeń prosi, by móc iść za nauczycielem; nauczyciel uprzedza, że uczeń nie zdoła tego wytrzymać; następują trzy czyny, które wyglądają na krzywdę, dopóki nie zostaną wyjaśnione; a rozstanie przychodzi z niecierpliwości ucznia, nie z jakiegokolwiek uchybienia nauczania. Sen, w którym nauczyciel robi coś niezrozumiałego albo odprawia śniącego, mieści się więc wewnątrz narracji, którą ta tradycja już zna, a odczytanie, jakie ona podsuwa, dotyczy gotowości ucznia, nie kompetencji nauczyciela. Poprzestajemy na tym jednym przywołaniu i nie rozwijamy poszczególnych epizodów.

Mądry starzec jest pojęciem Junga i tak też tu obowiązuje — nigdy jako ustalone orzeczenie o nauczycielach; para puer i senex stoi obok niego z tym samym zastrzeżeniem. Tym, co to hasło niesie na własność, jest podwójność postaci: nauczyciel jest jednocześnie tym, kto wprowadza, i tym, kto stawia stopnie, a większość snów o nauczycielach jest pytaniem, który z nich się zjawił. Sam sprawdzian należy do hasła o egzaminie; ta strona niesie postać, która go ułożyła.

Ważna jest tu własna ostrożność szkoły wobec pozostawania uczniem. W drugiej połowie życia — pojęcie rzeczywiście Jungowskie — śniący wciąż oceniany przez szkolnego nauczyciela czytany bywa ku autorytetowi, którego nie uwewnętrznił: postać nauczyciela pozostaje zewnętrzna długo po tym, jak nauka została przyswojona. I odwrotnie: nauczyciel, który ustępuje śniącemu albo prosi go, by uczył, czytany bywa jako obraz właśnie dokonanego uwewnętrznienia. Oba odczytania są sposobem pracy szkoły z obrazem, nie wykładnią przypisywaną komukolwiek z imienia.

Chiński materiał jest tu wyjątkowo bogaty i warto powiedzieć dlaczego: przez ponad tysiąc lat droga do pozycji w tej kulturze wiodła przez naukę i egzaminy, więc nauczyciel nie jest w wyobraźni ludowej postacią uboczną, lecz nośną. Rejestr sennikowy najpierw i z zastrzeżeniem: odczytania mają kształt taki, że nauczyciel, uczony albo sprawy nauki zapowiadają awans, powodzenie na egzaminie lub podniesienie się pozycji — to rejestr egzaminacyjny, a współcześni interpretatorzy wciąż rozciągają go na kariery i uprawnienia. Referujemy kształtem, bez podawania wydania.

Zwrot, którego chiński czytelnik spodziewa się tu najbardziej, to 一日为师，终身为父 (yī rì wéi shī, zhōng shēn wéi fù, „kto był nauczycielem przez jeden dzień, jest ojcem na całe życie”) — i jest to zarazem dokładne przejście do hasła o ojcu, po którego własny materiał należy sięgnąć tam, a nie tutaj. Obok niego stoi najprostsza i najcieplejsza rzecz, jaką ta kultura mówi o nauczycielach: 名师出高徒 (míng shī chū gāo tú, „od sławnego mistrza wychodzi wybitny uczeń”) — dokładnie to, na co zwyczajny człowiek ma nadzieję, śniąc o nauczycielu dobrym.

Dwa dalsze zwroty obejmują sytuacje osobne. 青出于蓝而胜于蓝 (qīng chū yú lán ér shèng yú lán, „błękit powstaje z indyga i jest odeń bardziej błękitny”) mówi o uczniu, który przerósł mistrza — sen częsty i realny; zwrot jest od dawna wiązany z Xunzim i jego rozprawą o nauce, ale w formie potocznej brzmi inaczej niż w oryginale, więc podajemy to jako uwagę o samym zwrocie, bez wydania i bez daty, i z zastrzeżeniem, że zwyczajny śniący o Xunzim nie myśli. 师父领进门，修行在个人 (shīfu lǐng jìn mén, xiūxíng zài gè rén, „mistrz wprowadza przez próg, ćwiczenie należy do ciebie”) jest zaś dla snu, w którym nauczyciel przestaje uczyć albo odchodzi: nie mówi ono o przekazaniu czegoś komuś, lecz o tym, że śniący jest już za progiem, a to, co zostało, jest jego własną robotą. To zwolnienie i osiągnięty stopień, nie transakcja.