Sen o zaspaniu: co oznacza sen, w którym się zasypia ważną chwilę?

Materiał jest tu konkretny, a orzeczenie tej tradycji łagodniejsze, niż czytelnik się spodziewa. Zaspanie mierzy się w niej modlitwą o świcie, a punktem odniesienia jest dobrze znany przekaz o tym, jak Prorok i jego towarzysze przespali podczas podróży porę świtu i odmówili modlitwę po przebudzeniu. Wyprowadza się z tego zasadę, że sam sen nie jest naganny, a modlitwę uzupełnia się po obudzeniu. To istotne, bo pierwszym odruchem bywa czytanie tego snu jako oskarżenia, a tradycja go tak nie stawia.

Druga połowa jest równie prawdziwa i ma za sobą obraz zapadający w pamięć: szeroko znany hadis mówi o szatanie wiążącym trzy węzły z tyłu głowy śpiącego, rozwiązywane kolejno przez wspomnienie Boga po przebudzeniu, przez ablucję i przez modlitwę, tak że kto wstaje, rozwiązuje je i zaczyna dzień w dobrym usposobieniu, a kto nie wstaje, zaczyna go ociężale i w złym humorze. Obraz referujemy, nie cytujemy, i nie wskazujemy zbioru ani numeru. To on sprawia, że ta tradycja czyta nieudane przebudzenie jako stan, w którym zaczyna się dzień, a nie jako pojedyncze przegapione spotkanie.

Obok tego tradycja uważa wczesny poranek za czas błogosławiony — krąży w niej prośba o błogosławieństwo dla wspólnoty w jej wczesnych porankach — i dlatego strata w śnie o zaspaniu czytana jest tu jako utrata pewnej jakości czasu, a nie tylko okazji, która w nim wypadała. Zaznaczmy, że sprawdzone jest tu istnienie i szerokie obieganie obu przekazów, nie ich dokładne brzmienie.

Własne określenie Junga pasuje tu dokładnie i należy do niego: abaissement du niveau mental, obniżenie poziomu umysłowego, termin przejęty od Janeta i używany przez niego konsekwentnie — spadek natężenia świadomości, przy którym treści zwykle przez nią spajane uzyskują samodzielność. To właśnie inscenizuje sen o zaspaniu: nie decyzję, żeby nie wstawać, lecz stan, w którym władza decydująca jest przygaszona poniżej progu, na którym mogłaby cokolwiek zdecydować.

Czytany kompensacyjnie sen tnie w dwie strony i szkoła nie rozstrzyga między nimi: może równoważyć nadmiernie napędzoną postawę na jawie, pokazując odmowę ciała, albo rejestrować realne wyczerpanie, które ta postawa dotąd przekrzykiwała.

Osobno stoi teza, która jest naprawdę Freuda i akurat tutaj jest w punkt: sen strzeże snu. Freud twierdził, że sny istnieją po to, by chronić spanie przed zakłóceniem, tak że rzeczywisty budzik zostaje wchłonięty w opowieść snu, zamiast obudzić śpiącego, i była to jedna z założycielskich tez Objaśniania marzeń sennych. Śniący, który wstaje, ubiera się i wychodzi, a potem budzi się wciąż w łóżku, przeżywa dokładnie to, co Freud opisał. Twierdzenie należy do niego i nie jest tezą jungowską — mieszanie obu w jedno jest właśnie tym, czego ta strona unika.

Ludowe senniki nie mają na zaspanie nic utrwalonego, a powód jest strukturalny: indeksują one zdarzenia i przedmioty widziane we śnie, a nieobudzenie się jest stanem śniącego, nie zdarzeniem wewnątrz snu. Powiedzenie tego wprost jest ściślejsze niż dorabianie hasła przez analogię.

Kultura ma natomiast mocny rejestr o wstawaniu, całkowicie nieoniryczny. Powszechnie znane jest 「一日之计在于晨」 (yī rì zhī jì zài yú chén, „plan całego dnia leży w jego poranku”), a domowa maksyma 「黎明即起，洒扫庭除」 (límíng jí qǐ, sǎ sǎo tíng chú, „wstać o brzasku i zamieść dziedziniec”) otwiera Zhuzi jiaxun, pouczenia domowe rodziny Zhu — tu źródło jest ustalone i warto je podać, inaczej niż przy sennikach, których brzmienie zmienia się z wydania na wydanie. Codzienną postacią tego samego jest zwyczajne 早睡早起 (zǎo shuì zǎo qǐ), „wcześnie spać, wcześnie wstawać”.

Właściwe ludowe odczytanie nadmiaru snu leży zaś nie we wróżbie, lecz w zdrowiu. W tradycyjnym rejestrze zdrowotnym rano wznosi się 阳气 (yángqì), energia jasna, a przespanie tej pory omawia się jako sprawę wyczerpania i rytmu, a nie jako zapowiedź czegokolwiek. Osobno język ma na senność nazwę sezonową: 「春困秋乏」 (chūn kùn qiū fá, „wiosną senność, jesienią ospałość”) opisuje ociężałość przypisywaną porze roku, a nie charakterowi — i to jest pierwsze, co chiński czytelnik pomyśli o kimś, kto nie może się dobudzić.