Sen o aniele: co oznacza?

Zacząć trzeba od ramy, która wcale nie jest wykładnią snu: w tej tradycji aniołowie są bytami stworzonymi i przedmiotem wiary, jednym z jej własnych artykułów, a nie symbolami. Ten jeden fakt porządkuje całą resztę, bo znaczy, że muzułmański czytelnik nie przychodzi tu z pytaniem, co anioł reprezentuje.

Kotwice z pisma podajemy wyłącznie z nazwy sur, bez wersetów: sura nazwana od aniołów otwiera się obrazem skrzydeł danych po dwa, po trzy i po cztery — obraz wart przywołania, bo prostuje miękkie, współczesne wyobrażenie skuteczniej niż jakikolwiek wywód; a sura al-Kadr niesie noc, w którą aniołowie zstępują. Dżibril jest tu aniołem objawienia. Aniołowie zapisujący, towarzyszący każdemu człowiekowi, są zaś sprawą doktrynalną i to oni nadają rejestrowi bycia strzeżonym jego dokładny kształt w tej tradycji: człowiek jest tu i strzeżony, i rozliczany.

Rejestr korpusu jest przychylny: widzenie aniołów czytane bywa ku przewodnictwu, pomocy, wytrwałości i byciu na drodze pewnej. Anioła śmierci podajemy z mocnym zastrzeżeniem — nurty czytają go rozmaicie, niektóre ku wezwaniu do przygotowania się, inne ku odejściu albo podróży — a odczytanie przemiany należy do hasła o śmierci i tam trzeba je zostawić. Zamknąć zaś warto zastrzeżeniem, które podsuwa sama tradycja: taki sen nie jest roszczeniem do objawienia ani do rangi duchowej, a tradycja jest wyraźnie nieufna wobec śniącego, który wyciąga z niego wniosek, że został wyróżniony.

Psychologia analityczna czyta anioła jako obraz numinosum — spotkania, które przytłacza ja, zamiast być przez nie wytworzonym — nie zajmując przy tym stanowiska w sprawie tego, co za obrazem stoi, jeśli w ogóle cokolwiek stoi. Tę neutralność warto wypowiedzieć wprost i w obie strony, bo na tę stronę trafia zarówno czytelnik wierzący, jak i sceptyczny, a szkoła nie orzeka ani za jednym, ani za drugim.

Dwa dalsze wątki. Pierwszy jest sprawdzalną obserwacją o tekstach: w pismach samych tradycji pierwsze słowa anioła brzmią charakterystycznie „nie bój się” — właśnie dlatego, że spotkanie przeraża. Anioł z pocztówki jest wynalazkiem niedawnym i miejscowym, a śniący, którego anioł przeraził, miał doświadczenie starsze, a nie wadliwe; to materiał, który wypełnia wariant anioła milczącego, odległego albo groźnego.

Drugim jest własne ostrzeżenie szkoły przed inflacją: utożsamienie się z postacią numinotyczną albo wniosek, że się zostało przez nią wybranym, powiększa ja, a nie psychikę. Jest to jungowski odpowiednik ostrożności, którą z własnych powodów zaleca odcinek islamski powyżej, i sama ta zbieżność warta jest odnotowania. Duch niespokojnego zmarłego należy do osobnego hasła; anioł jest życzliwą istotą nieludzką i te dwie rzeczy trzeba trzymać osobno.

Co do samego anioła materiał jest szczerze cienki: 天使 jest współczesnym słowem tłumaczeniowym na postać przyniesioną wraz z chrześcijaństwem, rodzimego anioła nie ma, a hasła sennikowego o nim nie ma tym bardziej.

Rodzimy odpowiednik podajemy zaś jako odpowiednik, nigdy jako równoważnik. Rejestr sennikowy najpierw i z zastrzeżeniem: ludowe księgi mają kształt spotkania z bóstwem — odczytania mają postać taką, że spotkanie bóstwa albo nieśmiertelnego zapowiada nadchodzącą pomoc, opiekę albo sprawę rozwiązaną. Referujemy kształtem.

Najważniejsza jest tu jednak różnica strukturalna: w ramie ludowej istotne jest nie to, co postać znaczy, lecz to, że przekaz został komuś powierzony. Sam mechanizm powierzenia snu niesie hasło o zmarłym krewnym i tam należy po niego sięgnąć; tutaj wystarczy nazwać go jako mechanizm. W ramie chińskiej postać, którą zachodni śniący nazwałby aniołem, rozumiana bywa zwykle jako bodhisattwa albo nieśmiertelny, a Guanyin jest wśród nich szczególnie poczytna — mówimy o jej wyrazistości w kulturze, a nie o tym, jak często bywa śniona, bo tego nikt nie policzył.

Z języka bierzemy cztery rzeczy. 举头三尺有神明 (jǔ tóu sān chǐ yǒu shén míng, „trzy stopy nad głową są bóstwa”) jest ludowym odpowiednikiem aniołów zapisujących z odcinka powyżej — ale zbieżność trzeba nazwać dokładniej, niż zrobiłoby to zwykłe zrównanie: chińskie zdanie mówi o byciu widzianym, a aniołowie zapisujący o byciu zapisanym na rachunek. Obie tradycje stawiają śniącego pod stałą obserwacją, a tylko jedna z nich prowadzi księgę. 吉人天相 (jí rén tiān xiàng, „niebo wspiera człowieka prawego”) niesie rejestr opieki, a 吉星高照 (jí xīng gāo zhào, „pomyślna gwiazda świeci z góry”) jest najprostszym wyrazem życzliwego wpływu z wysoka i stoi obok niego naturalnie. Najzwyczajniejsze i najbardziej codzienne jest zaś 贵人相助 (guì rén xiāng zhù, „człowiek znacznego stanu udziela pomocy”) — dokładnie ta pomoc, którą przynosi postać anielska, podana w rejestrze ludzkim.