Sen o motylu: co oznacza?

Uczciwość każe zacząć od proporcji: owady są w klasycznej islamskiej tradycji interpretacji snów materiałem drobnym, a motyl nie ma w niej mocnego, ugruntowanego hasła. Uwaga tego korpusu leży przy stworzeniach, z którymi jego świat prowadził codzienne sprawy — koniu, wielbłądzie, wężu, ptakach drapieżnych — i lepiej tę proporcję przyznać, niż dopisywać motylowi wykładnię, której źródła nie niosą. Jeden wątek daje się odnotować: strand czytający motyla ku lekkomyślności albo ku sprawie delikatnej i krótkotrwałej — rzeczy pięknej, która nie jest zbudowana na trwanie. Tyle klauzuli; więcej pewności ten materiał nie uzasadnia.

Reszta idzie ogólną logiką tej tradycji: stworzenie, które nie zagraża, czytane jest łagodnie, a osią wykładni staje się jego charakterystyczna cecha. Przy motylu jest nią ulotność — sprawa, która przyjdzie i minie szybko, radość niewielka, ale prawdziwa. Sen o motylu czytany bywa więc w stronę spraw lekkich i przemijających, bez grozy i bez wielkiej obietnicy — z zastrzeżeniem, że są to odczytania wyprowadzone z logiki materiału, nie rozbudowane hasła klasycznego korpusu.

Dla psychologii analitycznej motyl jest jednym z najczystszych naturalnych obrazów przemiany psychicznej, bo cykl larwy, poczwarki i skrzydeł odbywa się naprawdę, w przyrodzie, bez żadnej metafory: forma pełzająca zasklepia się, rozpuszcza i wychodzi z kokonu jako coś, co potrafi latać. Psychika sięga po ten obraz wtedy, gdy sama jest w środku takiego procesu — gdy starsza, ciaśniejsza wersja życia już nie mieści tego, kim śniący się staje, a nowa jeszcze nie rozwinęła skrzydeł. Warto przy tym przywołać szczegół, który da się sprawdzić w każdym słowniku greki: psyche znaczyło po grecku i duszę, i motyla. To jedno słowo mówi, jak głęboko obraz ten siedzi także w rejestrze europejskim — dusza wyobrażana była jako to, co wychodzi z poczwarki ciała.

Najwięcej niesie w tym ujęciu sen o wykluwaniu: coś, co usiłuje wydostać się z kokonu, jest obrazem zmiany, której nie wolno przyspieszać — motyl wyciągnięty z poczwarki siłą nie lata. Sen taki czytany bywa jako pytanie o cierpliwość wobec własnego procesu: czy śniący daje nowej formie stwardnieć, czy rozrywa kokon, bo czekanie stało się nieznośne. Motyl uszkodzony albo schwytany dopowiada drugą stronę — nową, świeżą wersję siebie, którą zbyt wcześnie wystawiono na chwyt cudzych rąk. Całość jest odczytaniem szkoły, nie wykładnią z imienia.

Ten artykuł ma w chińskim materiale zakotwiczenie, jakiego nie ma żaden inny: najsłynniejszy sen chińskiej literatury jest snem o motylu. Zhuangzi, mistrz taoistyczny, śnił, że jest motylem — beztroskim, nieświadomym żadnego Zhuangzi — a po przebudzeniu zapytał, czy jest człowiekiem, któremu śnił się motyl, czy motylem, któremu właśnie śni się człowiek. Opowieść 庄周梦蝶 (Zhuāng Zhōu mèng dié, „Zhuang Zhou śni motyla”) jest tekstem klasycznym, nie ludowym hasłem, i to ona ustawia właściwy użytek tego obrazu: chińska tradycja ma we własnym kanonie licencję na trzymanie snu lekko — na niepewność co do tego, kto śni kogo — i sen o motylu jest miejscem, w którym ta licencja obowiązuje najdosłowniej.

Warstwa ludowa dokłada dwa skojarzenia. Podanie o Kochankach-Motylach — 梁祝化蝶 (Liáng Zhù huà dié), parze rozdzielonej za życia i przemienionej po śmierci w parę motyli — jest ludową opowieścią, nie kroniką, i to ono stoi za czytaniem pary motyli ku miłości i dobranemu związkowi; motyl samotny czytany jest rozmaicie — ku stracie, samotności albo swobodzie — i żadnego z tych odczytań nie należy absolutyzować. Trud przemiany nazywa zaś 「破茧成蝶」 (pò jiǎn chéng dié, „przebić kokon i stać się motylem”) — zwrot o przemianie wywalczonej, nie darowanej, naturalne odczytanie snów o wysilonym wychodzeniu z ciasnej formy. Ludowe senniki podają odczytania tej postaci ostrożniej i mniej jednolicie niż te trzy obrazy — i uczciwiej jest oprzeć hasło na nich, niż na sennikowych szczegółach, których wersje się różnią.