Sennik winda: co oznacza ten sen?

Klasycznego hasła nie ma: winda jest młodsza od korpusu o mniej więcej tysiąc lat. Rozciąga się na nią przy tym nie drabina — materiał o wznoszeniu się własnym wysiłkiem należy do hasła o schodach — lecz rejestr środka transportu: korpus czyta wierzchowce i statki jako to, czym porusza się sprawa człowieka, a stan owego środka traktuje jako część odczytania. Do windy pasuje to znacznie lepiej niż wspinaczka.

Wewnątrz tego rejestru jazda w górę czytana bywa ku podniesieniu pozycji, jazda w dół ku jej utracie, a środek niepewny albo popsuty — ku sprawie, której mechanizmowi nie można ufać. Późniejsi i współcześni interpretatorzy istotnie podają hasła o windzie i czytają je właśnie tak; przypisujemy je późniejszym interpretatorom, bo to jest uczciwe. Granica jest tu wyraźna: materiał klasyczny kończy się na rejestrze środka transportu, a wszystko dalsze jest jego przedłużeniem.

Psychologia analityczna czyta ten obraz przez kontrast: schody są wchodzeniem, które się wykonuje, spadanie i latanie są własnym stosunkiem ciała do wysokości, a winda jest wzniesieniem zleconym. Niosą je dwa obrazy. Pierwszym jest kabina: śniący jest zamknięty w chwili, gdy dokonuje się przejście, nie widzi ani szybu, ani drogi, tylko drzwi i liczby, i przybywa na miejsce, nigdzie nie jechawszy. W odczytaniu jungowskim jest to zmiana poziomu, na którą ja wyraziło zgodę, nie biorąc w niej udziału — i właśnie dlatego sen ten tak często przywiera do awansów, do rozpoznań lekarskich i do etapów życia, które człowiekowi się przydarzają.

Drugim obrazem jest mechanizm: kabina, która nie zatrzymuje się na wybranym piętrze, jedzie w bok albo otwiera się na szyb, czytana bywa ku nieufności wobec procesu, któremu śniący już się powierzył. Lęk dotyczy wtedy mechanizmu, a nie celu podróży. Wspólna kabina dodaje wreszcie obraz osobny: obcy bardzo blisko siebie, jadący w tę samą stronę z niezwiązanych powodów.

Hasła o windzie nie ma, ale jest obszerny materiał o drabinach i wspinaniu się, który winda w oczywisty sposób dziedziczy.

Współczesna interpretacja ludowa czyta jazdę w górę jako awans, a jazdę w dół jako jego przeciwieństwo, bez wahania. Sam fakt leksykalny pokazuje, dlaczego tak jest — 电梯 (diàntī) znaczy dosłownie „elektryczna drabina”, więc język umieszcza windę pod tym samym znakiem (梯) co schody i drabiny, a jest to dokładnie ten rejestr, który ona dziedziczy. Starszy materiał pionowy podajemy z zastrzeżeniem i jako rozciągnięcie: odczytania mają kształt taki, że wspinaczka na wysokość zapowiada awans; schodzenie — spory albo utratę pozycji; drabina, która się łamie albo przewraca — sprawę, która nie dojdzie do skutku; a bycie niesionym w górę czytane jest przychylnie. Nowoczesne chińskie serwisy sennikowe podają hasła o windzie masowo; są to współczesne przedłużenia tego starszego rejestru, a nie odczytania klasyczne.

Z języka bierzemy trzy zwroty. 平步青云 (píng bù qīng yún, „wejść równym krokiem w błękitne obłoki”) to klasyczne wyrażenie na szybkie wyniesienie na wysoką pozycję. 一落千丈 (yī luò qiān zhàng, „spaść o tysiąc sążni”) jest utrwalonym określeniem gwałtownego upadku i pasuje do kabiny jadącej w dół. 一步登天 (yī bù dēng tiān, „jednym krokiem wstąpić do nieba”) jest najbliższe windzie ekspresowej i zarazem najbardziej obosieczne — mówi się tak zwykle o ambicji, która chce pominąć pracę, więc pochwałą nie jest. Zwrot o wznoszeniu się krok po kroku należy do hasła o schodach i tam jest wyłożony.

Na koniec uwaga o samym języku, a nie o śnie: chińszczyzna ma wyrażenia na wyniesienie, które przychodzi bez wspinaczki — 平步青云 mówi właśnie o tym, że nikt się nie wspinał, bo krok jest w nim równy i bez trudu. Czego w tym rejestrze nie ma, to obrazu wzniesienia powierzonego mechanizmowi, któremu się nie ufa; ta nieufność należy do nowoczesnego snu o windzie, a nie do starego słownictwa. Nie wynika z tego, że snu o jeździe w górę nie da się czytać jako awansu; da się i tak właśnie jest czytany.