Sen o włosach: co oznacza?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta włosy jako siłę, pozycję oraz to, co śniący posiada i okazuje: włosy długie, obfite i zadbane odczytywane są jako przyrost w jego sprawach, a w części przekazów wprost jako majątek i długie życie. Utrata odwraca to w utratę pozycji, dobytku albo kogoś bliskiego, przy czym tradycja zwraca uwagę na to, czy włosy wypadają, czy zostały umyślnie obcięte — zamiar zmienia tu odczytanie zasadniczo. Siwiznę czyta się jako godność i wiek, a w części przekazów jako troskę przychodzącą przed czasem. Włosy na głowie i owłosienie reszty ciała traktowane są przy tym jako dwa osobne tematy.

Ciekawym przypadkiem jest golenie. W okolicznościach zwyczajnych czytane bywa nieprzychylnie, jako upokorzenie albo utrata czci, natomiast w kontekście nabożnym raczej przychylnie, jako dopełnione zobowiązania i odłożony ciężar. Warto jednak zaznaczyć ostrożność: związek między goleniem a zwolnieniem z zobowiązania jest w praktyce islamskiej dobrze znany, ale nie sposób pewnie stwierdzić, że sam sennik czyni z tego osobne orzeczenie, więc lepiej podawać to z widocznym zastrzeżeniem. Trzeba wreszcie powiedzieć wprost, czego ta tradycja nie robi: nie mówi niczego o rzeczywistych włosach śniącego ani o jego zdrowiu, i tego rejestru na tej stronie być nie powinno.

Włosy leżą na styku dwóch rzeczy, które psychologia analityczna traktuje osobno: witalności, bo włosy rosną same i są widzialnym znakiem życia, oraz persony, bo to część ciała najstaranniej układana dla cudzych oczu. Odczytanie zaczyna się więc od pytania, o którą z nich chodzi w tym konkretnym śnie. Obcinanie włosów czytane jest jako celowe działanie na personie — zmiana sposobu przedstawiania się, dokonywana przez śniącego albo na nim — a rozstrzyga to, czy zostało wybrane. Włosy wypadające same czytane są natomiast jako wycofująca się witalność, a nie jako czyjś czyn, i to rozróżnienie jest tu najważniejsze.

Włosy dzikie, splątane albo nadmierne opracowuje się jako życie instynktowne, którego nie przyswojono: rosnące tam, gdzie świadomość tego nie zaplanowała. Psychologia analityczna dopuszcza tu również amplifikację, sięgającą po rozpowszechniony mitologiczny związek włosów z siłą, ale jest to sposób wzbogacenia skojarzenia, a nie jego rozszyfrowanie, i różnicę tę warto zaznaczyć. Jak wszędzie w tym podejściu nie ma stałej wykładni przypisanej obrazowi włosów, a odczytanie nie jest ani diagnozą, ani wypowiedzią o ciele śniącego.

Ta wykładnia opiera się na kalamburze, który trzeba podać, bo bez niego cały ten materiał wygląda na dowolny. Znak zapisujący włosy oraz znak oznaczający bogacenie się są w piśmie uproszczonym pisane identycznie; w piśmie tradycyjnym są to dwa całkiem różne znaki, które uproszczenie sprowadziło do jednej postaci. Wymawiane są przy tym różnymi tonami, więc nie są dokładnymi homofonami — kalambur jest tu przede wszystkim graficzny, i to odróżnia go od prawdziwej homofonii ryby i nadmiaru albo trumny i urzędniczego bogactwa, opisanych na innych stronach. Warto to rozróżnić, bo nazywanie wszystkich trzech homofonami mówiłoby czytelnikowi nieprawdę o tym, jak działa chińska gra słów. Skutek jest natomiast prosty: włosy wiążą się z bogactwem, a obcinanie ich czytane jest jako odcinanie sobie pomyślności. Samo skojarzenie jest starsze niż uproszczenie pisma, więc zbieżność zapisu je wyostrzyła, a nie stworzyła.

Ciężar włosom w chińskiej kulturze nadaje jednak przede wszystkim rama konfucjańska. Klasyk o synowskiej pobożności otwiera się zdaniem, że ciało, włosy i skóra pochodzą od rodziców i nie wolno ich niszczyć — to zdanie, które większość chińskich czytelników potrafi dokończyć. Dlatego obcięcie włosów nie jest w tej kulturze czynnością obojętną: niesie ono zabarwienie naruszenia tego, co dostało się od rodziców, i właśnie stąd bierze się surowość, z jaką ludowe senniki orzekają o włosach obcinanych, przytoczona niżej. Warto jednak od razu powiedzieć, jak daleko to sięga. Jest to źródło tekstowe i zabarwienie kulturowe, nie orzeczenie sennika, i nie wynika z niego, że sen o strzyżeniu musi zostać odczytany jako uderzenie w dziedzictwo — to jedna z możliwych wykładni, nie jedyna. W drugą stronę biegnie skojarzenie buddyjskie: włosy nazywa się trzema tysiącami nici zmartwienia, a zgolenie ich oznacza wyrzeczenie się przywiązań — dlatego w rejestrze klasztornym utrata włosów jest uwolnieniem, a nie stratą. Dwa dalsze zwroty czytelnik wnosi tu sam. Małżeństwo pierwsze i prawowite nazywa się związkiem splecionych włosów, od obrzędu wiązania razem kosmyka panny młodej i pana młodego, więc włosy obcięte albo rozpuszczone niosą rezonans małżeński, którego samo bogactwo nie obejmuje. A siwizna to nie tylko troska: standardowe życzenie ślubne mówi o dożyciu razem do bieli włosów, co przeciąga odczytanie białych włosów ku długowieczności i trwałemu małżeństwu. Warto podać oba kierunki, zamiast wybierać jeden. Na koniec jedno zastrzeżenie: istnieje bardzo znane tabu zakazujące strzyżenia się w pierwszym miesiącu księżycowym, o którym mówi się, że sprowadza śmierć na wuja ze strony matki. Dotyczy ono strzyżenia na jawie, nie snów, i tak trzeba je oznaczyć; wymieniam je, bo jego brak na stronie o obcinaniu włosów byłby rzucający się w oczy. Ludowe wyjaśnienie tłumaczy je zniekształceniem podobnie brzmiącego zwrotu o tęsknocie za dawnymi czasami — ale to już folklor o folklorze i nie należy przedstawiać go jako ustalonej historii.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci: włosy siwiejące — długie życie; włosy wypadające — niepowodzenie; włosy rosnące bujnie — dostatek; włosy obcinane — wielkie nieszczęście. Rejestr sennikowy jest tu krótki i surowy, a najostrzej wypada w nim właśnie obcinanie. Do wątku uczuciowego dokłada się osobna gra słów: 「青丝」 (qīng sī), czarne nici, czyli włosy, brzmi blisko 情丝 (qíng sī), nici uczucia — dlatego włosy splątane albo ucinane niosą rezonans miłosny. Nazywa go zwrot 「剪不断，理还乱」 (jiǎn bù duàn, lǐ hái luàn), nie da się przeciąć, a rozczesywane plącze się jeszcze bardziej, mówiony o sprawie sercowej, której nie sposób ani zakończyć, ani uporządkować.