Sen o śmierci: co oznacza?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów zasadniczo nie czyta snu o śmierci jako zapowiedzi śmierci — i warto powiedzieć to czytelnikowi wprost. Częściej wykładnia jest wręcz odwrotna: widzenie własnej śmierci bez towarzyszących jej obrzędów odczytywane jest jako zmiana stanu, nawrócenie albo małżeństwo, a więc jako przemiana położenia śniącego, nie jego koniec.

Widzenie osoby żyjącej jako zmarłej bywa czytane jako długie życie dla niej, co odwraca pierwszy odruch przestrachu. Widzenie zmarłych żywych i w dobrym stanie odczytywane jest przychylnie, a słowom wypowiedzianym przez zmarłych we śnie tradycja ta przypisuje szczególną wagę i traktuje je jako prawdziwe. To jeden z tych obrazów, przy których dosłowne odczytanie jest najdalsze od tego, co tradycja faktycznie mówi.

Psychologia analityczna czyta śmierć jako przemianę psychiczną i uznaje ten obraz za jeden z najczęściej opacznie rozumianych w całej pracy ze snami. To, co umiera, jest etapem, postawą albo utożsamieniem, które śniący przerósł — śmiercią dawnego siebie, poprzedzającą kolejną fazę indywiduacji.

Sny o własnej śmierci pojawiają się z tego powodu szczególnie często na rzeczywistych progach życiowych: przy zmianie zawodu, rozstaniu, przeprowadzce, końcu długiego etapu. Leży u tego podstaw stanowisko Junga, że psychika przygotowuje się do przejść w sposób symboliczny. Trzeba przy tym powiedzieć jednoznacznie: ujęcie to nie odczytuje takiego snu jako przepowiedni i nie traktuje go jako informacji o czyimkolwiek zdrowiu.

Interpretacja ludowa jest tutaj uderzająco przychylna i właśnie to odwrócenie warto postawić na pierwszym planie. Śmierć i obrazy pogrzebowe czytane są szeroko jako pomyślne, a szczególnie trumna, która uchodzi za znany omen awansu i dostatku, a nie straty.

Działają tu dwa mechanizmy i oba warto znać. Pierwszym jest gra słów. Chińskie słowo oznaczające trumnę, 棺材 (guāncái), brzmi niemal tak samo jak zestawienie 官財, w którym pierwszy znak oznacza urząd, czyli stanowisko i awans, a drugi — majątek. Trumna słyszana jest więc zarazem jako „urząd i bogactwo”, i to właśnie dlatego obraz przynoszący na pierwszy rzut oka żałobę zapowiada w tym materiale posadę i pieniądze. Bez wyjaśnienia tego kalamburu wykładnia pozostaje po prostu niezrozumiała, bo z samego pogrzebu pomyślność nijak nie wynika.

Drugim mechanizmem jest zasada 反梦, czyli snu odwróconego: ludowa interpretacja przyjmuje, że pewna klasa snów znaczy dokładnie swoje przeciwieństwo. To ona czyni z przychylnych odczytań śmierci regułę, a nie pojedynczą osobliwość — pod tę samą zasadę podpada odwrócenie wesela i pogrzebu, w którym obrzęd radosny bywa czytany żałobnie, a żałobny radośnie. Kalambur z trumną tłumaczy jeden przypadek; 反梦 tłumaczy całą kategorię. Uczestniczenie w pogrzebie ludowe senniki orzekają natomiast wprost, bez przenośni o robieniu miejsca czemuś nowemu: pogrzeb we śnie zapowiada w nich majątek albo radosne zdarzenie, i tak właśnie, jednym krótkim wyrokiem, ten rejestr mówi.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci: trumna — awans; pogrzeb — majątek; sama śmierć — życie i pomyślność. Rejestr sennikowy jest więc jeszcze bardziej jednoznaczny niż wykładnia powyżej: pogrzeb nie zapowiada w nim żadnego ogólnego otwarcia na to, co nowe, tylko wprost pieniądze. Kalambur, który za tym stoi, ma zresztą swoją utrwaloną, rymowaną postać: 「棺材棺材，升官发财」 (guāncai guāncai, shēng guān fā cái), trumna, trumna — awans i majątek. Zdanie to krąży jako gotowa formuła i podaje się je komuś, kto obudził się przestraszony pogrzebowym snem — jest więc zarazem wykładnią i pocieszeniem, a to dwie różne rzeczy, których nie trzeba mylić.