Sen o lisie: co oznacza?

Klasyczny korpus zna lisa i czyta go zgodnie ze swoim stałym nawykiem: zwierzę we śnie figuruje człowieka o odpowiadającym mu usposobieniu, a nie samą cechę w oderwaniu. Różnicę warto zaznaczyć, bo w tym właśnie miejscu ta tradycja i wykładnia jungowska poniżej naprawdę się rozchodzą — tam lis bywa zdolnością samego śniącego, tutaj jest kimś, kogo śniący spotyka, a sen o nim nie jest rozpoznaniem postawionym śniącemu.

Usposobienie, które ta tradycja w lisie odczytuje, łączy podstęp z uchylaniem się: człowiek, który nie stanie do sprawy wprost, który się wymyka, który obiecuje więcej, niż udźwignie, i którego urok jest narzędziem, a nie usposobieniem. Niektóre nurty rozciągają to na człowieka kłótliwego albo skorego do procesów — ten wątek podajemy z zastrzeżeniem, bo jest obecny w materiale popularnym, a jego waga nie jest jasna. Zaprzyjaźnienie się z takim zwierzęciem albo uwikłanie się w nie czytane bywa ku uwikłaniu z człowiekiem, za którego ono stoi. Sen o lisie pyta więc w tej tradycji nie o to, jaki jest śniący, lecz o to, z kim ma do czynienia — i pozostaje pytaniem o figurę, nie werdyktem o żadnej realnej osobie.

Trickster jest rzeczywiście pojęciem Junga i pisał o tej figurze wprost. Nazwisko należy jednak do archetypu, nie do lisa — zdanie, wedle którego Jung czytał lisa jako podstęp, byłoby dokładnie tym ustalonym orzeczeniem sennikowym, którego on sam odmawiał. Trickster w jego ujęciu nie jest synonimem sprytnego zwierzęcia: to figura, która jednocześnie tworzy i psuje, stoi poniżej i powyżej człowieka, a jej wybryki obnażają pretensje świadomego porządku. Dlatego lis we śnie tak rzadko przychodzi jako proste ostrzeżenie.

Dalsze pogłębienie należy już do szkoły, nie do jej twórcy. Inteligencja lisa jest inteligencją, która przeżywa dzięki temu, że nie staje do starcia — i to zwykle stosunek śniącego do niej jest właściwym tematem snu: albo zdolność zostaje wyparta jako nieuczciwość, albo używa się jej ponad miarę. Lis, który pomaga, i lis, który kradnie, są tą samą władzą w dwóch układach; dwa warianty opisane wyżej nie są więc dwoma symbolami, lecz jednym w dwóch relacjach. Warto tu odesłać do hasła o cieniu: to, co u kogoś innego nazywa się przebiegłością, bywa własną, nieprzeżytą giętkością śniącego. I do wilka — dla kontrastu, bo groźba wilka jest siłą, a groźba lisa polega na tym, że siła nigdy nie była potrzebna.

Rejestr sennikowy najpierw: chiński lis nie jest przede wszystkim sprytny, a dwie rzeczy, które europejskie skojarzenie zlewa w jedno — podstęp i duchy zmieniające kształt — tradycja trzyma osobno. Główny nurt ludowych senników jest przy tym jednoznaczny: odczytania mają kształt taki, że spotkanie lisa zapowiada człowieka fałszywego albo knującego w pobliżu spraw śniącego, względnie sprawę, w której ktoś śniącego obrabia; lis kąsający — spory i kłótnie; lis wchodzący do domu czytany rozmaicie, w niektórych ujęciach ku gościowi z daleka; przepędzenie lisa albo zabicie go — ku podstępowi wychodzącemu na jaw albo kłopotowi usuniętemu. Odczytania referuje się kształtem, bo wersje ksiąg się różnią. Podstęp i knowanie są tu głównym nurtem.

Dopiero potem przychodzi komplikacja — i jest to komplikacja, nie zamiana. 狐疑 (hú yí, „lisia wątpliwość”) to zwyczajne chińskie słowo na niezdecydowanie i wahanie: lis jako zwierzę, które nie umie się rozstrzygnąć, próbuje lodu i zawraca. Europejski czytelnik przychodzi po intryganta, a znajduje słownictwo wskazujące gdzie indziej. Jest to fakt o słowie, nie orzeczenie sennika, i nie waży więcej niż główny nurt powyżej — natomiast sen o lisie, który raczej się wahał, niż knuł, ma ten drugi sens do dyspozycji.

Drugi wątek jest większy niż duchy zmieniające kształt. Lis w chińskiej religijności ludowej jest istotą, która się doskonali: zdolną do długiego samodoskonalenia, a przy dostatecznym jego zaawansowaniu — do postaci ludzkiej i do realnej mocy. 狐仙 (húxiān, „lisi nieśmiertelny”) to rejestr pełen szacunku: lisom składa się ofiary, a miejscami stawia im domowe ołtarzyki, w ramach północnego kultu zwierzęcych nieśmiertelnych, do których w wielu przekazach zalicza się lisa, łasicę, jeża, węża i szczura — skład tej listy i kolejność na niej różnią się jednak zależnie od regionu i przekazu, więc nie należy ich podawać jako ustalonych. Jest to istota, którą należy traktować poprawnie, a to nie ma europejskiego odpowiednika. Trzeba przy tym zaznaczyć, czym ten wątek jest: należy do religijności ludowej, nie do senników, w których lis nie jest przedmiotem zobowiązania. Oba systemy są prawdziwe i są różne — kto trzyma w domu lisi ołtarzyk, ten nie czyta snu o lisie tak, jak czytają go księgi.

Wątek literacki jest sprawdzalny i wart podania, bo stanowi uczciwą przeciwwagę dla dzisiejszego zwyrodnienia terminu. 狐狸精 (húlijīng, „lisi duch”) nazywa lisa w postaci ludzkiej, a w klasycznej literaturze — w Dziwnych opowieściach z chińskiej pracowni Pu Songlinga — lisice bywają stroną lepszą: uczone, wierne, uczciwsze od mężczyzn, do których przystają. W dzisiejszej mowie potocznej to samo słowo zwęziło się do obelgi wobec kobiety, która odbiera komuś partnera; odnotowujemy, że tak się go używa, i odnotowujemy, że w materiale popularnym krąży wywiedziona stąd wykładnia o pokusie — nie przyjmujemy jednak rejestru obelgi i nie budujemy na nim odczytania snu. Figura jest znacznie większa niż wyzwisko, a materiał literacki jest na to dowodem.

Na koniec zwroty, i żaden z nich nie mówi o samej przebiegłości. 狐假虎威 (hú jiǎ hǔ wēi, „lis pożycza grozę tygrysa”) to klasyczna bajka, w której lis idzie przed tygrysem i przypisuje sobie popłoch zwierząt — rzecz o autorytecie pożyczonym, nie o sprycie; po ten zwrot warto sięgnąć, gdy we śnie lisowi towarzyszy albo lisa poprzedza coś potężniejszego, a tygrys ma na tej stronie własne hasło. 兔死狐悲 (tù sǐ hú bēi, „zając zdechł, lis płacze”) mówi o żalu nad swoimi, z dobrze słyszalnym podtekstem własnego interesu: co spotkało zająca, może spotkać lisa; zwrot ten należy do tego hasła, a strona o króliku tylko go przywołuje. 狐狸尾巴露出来了 (húli wěiba lù chū lái le, „wystał lisi ogon”) to codzienne wyrażenie na zamiar, który wyszedł na jaw — i właśnie jego chiński czytelnik spodziewa się na stronie o lisie najbardziej; opisuje ono dokładnie to samo zdarzenie, co sennikowe przepędzenie lisa, tyle że z drugiej strony: raz mówią o tym księgi, raz język. 狐朋狗友 (hú péng gǒu yǒu, „lisi kompani i psi przyjaciele”) nazywa złe towarzystwo i pasuje do snu, w którym lis pojawia się wśród bliskich śniącego.