Sen o zmarłym krewnym: co oznacza?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów traktuje sen o zmarłym krewnym z niezwykłą powagą, a organizującą ją myślą jest to, że stan, w jakim zmarły się ukazuje, mówi o jego położeniu. Widzieć go zdrowym, spokojnym, dobrze ubranym albo w miejscu przyjemnym odczytuje się przychylnie i jako pociechę dla śniącego. Widzieć go strapionym, źle odzianym albo o coś proszącym odczytuje się natomiast jako wezwanie skierowane do żyjących, a nie jako omen: tradycyjną odpowiedzią jest jałmużna i modlitwa w jego intencji, a tam, gdzie zmarły wskazuje na sprawę niezałatwioną, uregulowanie długu lub zobowiązania, które po sobie zostawił.

Tradycja ta utrzymuje również, że zmarli we śnie nie kłamią, co nadaje ich słowom szczególną wagę — zasada wspólna także innym snom o zmarłych i wystarczy ją tutaj odnotować. Istotne jest natomiast jedno zastrzeżenie, którego czytelnik zwykle się nie spodziewa: tradycja nie czyta takiego snu jako dowolnej wizyty ducha krewnego i strona ta nie powinna sugerować, że tak jest. Cały ciężar odczytania spoczywa na tym, o co proszeni są żywi. Dlatego sen strapiony nie jest w tej tradycji powodem do lęku, lecz do konkretnego czynu — i właśnie ta zamiana lęku na zadanie jest jej charakterystycznym ruchem.

Psychologia analityczna podchodzi do tych snów jako do obrazów, a nie do odwiedzin, i nie zajmuje przy tym stanowiska w sprawie tego, czy w grę wchodzi coś jeszcze: to, co się pojawia, traktowane jest jako rzeczywistość psychiczna, co jest wypowiedzią o powadze obrazu, a nie tezą metafizyczną. Postać ze snu jest uwewnętrznioną relacją, która nie kończy się wraz z człowiekiem, a odczytanie zwraca uwagę na to, jak ta postać zmienia się w czasie: sny wczesne, z okresu ostrej żałoby, ciążą ku obecności, późniejsze ku radzie, a samo to przesunięcie uchodzi za informację o tym, dokąd doszła żałoba.

Zmarły rodzic niesie wagę dodatkową, ponieważ śmierć uwalnia archetyp od konkretnego człowieka: to, co było matką albo ojcem, staje się wyraźniej Matką albo Ojcem, a śniący może odtąd pracować ze swoją relacją do archetypu w sposób, który wcześniej nie był możliwy. To, co postać mówi, czytane jest jako psychika przemawiająca autorytetem tamtej osoby, co nie jest tym samym, co przemawianie tamtej osoby. Warto zaznaczyć, że nie są to wskazówki dotyczące przeżywania żałoby ani zalecenia terapeutyczne, i tak też należy tę wykładnię czytać.

Mechanizmem organizującym jest tuomeng i trzeba go nazwać wprost: to powierzenie snu żywym przez zmarłego, a więc przekaz, nie symbol. W obrębie praktyki przodkowej nie traktuje się tego w ogóle jako interpretacji, lecz jako komunikację, a odczytanie idzie za stanem przodka. Przodek, który zjawia się zmarznięty, głodny, źle ubrany albo o coś prosi, czytany jest jako zaniedbany obowiązek po stronie żyjących — odpowiada się na to nawiedzeniem grobu, spaleniem ofiar, w tym papierowych pieniędzy, albo naprawieniem pominiętego obrzędu. Przodek pogodny czytany jest jako znak, że sprawy rodziny są w porządku. Wagę zaostrza kalendarz: sny w okolicach święta zamiatania grobów oraz w miesiącu duchów odczytywane są ciężej niż inne. Ostrzeżenia od przodka się słucha, a nie analizuje.

Pod tym wszystkim leży jedna zasada, a jej nazwanie zamienia listę zwyczajów w jedną myśl: zmarłym służy się tak, jak służyło się żywym. To ona stoi za całą praktyką ofiar przodkowych i tłumaczy, dlaczego przodkowi, który zjawia się zmarznięty albo głodny, odpowiada się odzieniem, jedzeniem i papierowymi pieniędzmi, a nie wykładnią — zmarłym przypisuje się te same potrzeby, które mieli, więc sen donoszący o potrzebie niezaspokojonej jest doniesieniem o staranności domu. Dwa dalsze pojęcia chiński czytelnik wnosi tu sam. Zwykłe określenie porządnie dopełnionego pochówku mówi, że być w ziemi znaczy zaznać spokoju, i to jest milczące tło, na którym czyta się przodka niespokojnego albo skarżącego się: sen mówi wtedy, że coś nie zostało domknięte. Drugim jest kadzidło, standardowe słowo na ciągłość rodu i na ofiary, które ją podtrzymują; o rodzie, który się kończy, mówi się, że kadzidło zostało przerwane, i przodek skarżący się na zaniedbanie skarży się właśnie na nie. Warto powiedzieć uczciwie, że jest to materiał obrzędowy i idiomatyczny, a nie orzeczenia sennika — co akurat tutaj nie osłabia strony, ponieważ tuomeng samo w sobie jest kategorią rytualną, nie interpretacyjną, i ciężar tej wykładni naprawdę leży w praktyce. Warto też zauważyć, że zbiega się ona z odczytaniem islamskim powyżej: obie tradycje dochodzą do tego, że słowa zmarłych są prawdziwe i że sen jest adresowany do żywych.

Ludowe senniki podają odczytania i tej postaci, choć obok praktyki obrzędowej łatwo je przeoczyć: zmarły krewny — nadchodzące plotki i spory; przodek — wielka pomyślność. Rozróżnienie jest w nich wyraźne: krewny zmarły niedawno i przodek to dwie różne pozycje, a nie dwa stopnie tej samej. Odruch, z jakim taki sen się przyjmuje, jest przy tym prosty: jeśli bliski powierza sen, to musi mieć powód. Jest to najczęstsza chińska reakcja na ten obraz i warto ją podać obok wykładni: mówi ona, że pytanie brzmi nie o znaczenie obrazu, lecz o powód, dla którego został przysłany.