Sen o króliku: co oznacza?

Klasyczny korpus czyta zająca i królika przez charakter, nie przez płodność, i uczciwiej jest to powiedzieć wprost, niż dorabiać zgodność z europejskim skojarzeniem: rejestr rozrodczości, tak oczywisty dla czytelnika zachodniego, po prostu nie jest tu rejestrem wiodącym. Tym, co ta tradycja w zwierzęciu widzi, jest ucieczka — szybkość, płochliwość, zdolność zniknięcia, zanim cokolwiek się rozstrzygnie.

Zgodnie ze stałym nawykiem tego materiału zwierzę figuruje człowieka o odpowiadającym mu usposobieniu, a nie samą cechę w oderwaniu: niektóre nurty czytają zająca jako osobę lękliwą albo słabą, inne wskazują konkretnie na kobietę bez znaczenia w sprawie albo taką, którą łatwo spłoszyć. Oba te odczytania podajemy z zastrzeżeniem — są obecne w materiale popularnym, ich waga w samym korpusie jest jednak trudna do zważenia — i z zastrzeżeniem drugim, ważniejszym: postać ze snu pozostaje figurą, a strona ta nie orzeka o żadnej realnej osobie z otoczenia śniącego. Schwytanie zająca czytane bywa w niektórych nurtach ku niewielkiemu zyskowi. Najwięcej wnosi jednak sama obserwacja o charakterze: sen o króliku pyta w tej tradycji o to, kto w danej sprawie ucieka — i czy nie jest to sam śniący.

Psychologia analityczna czyta królika dwoma niezależnymi torami i warto trzymać je osobno. Pierwszym jest rozmnażanie: królik bywa obrazem czegoś, co przyrasta szybciej, niż daje się tym zarządzać — a ten sam obraz jest obfitością albo niepokojem, zależnie wyłącznie od afektu snu. Żywe króliki, przy których śniącemu jest ciepło, i królicza plaga, przed którą nie ma dokąd uciec, to jedno wyobrażenie w dwóch nastrojach; zachowanie zwierzęcia mówi, który z nich obowiązuje.

Drugi tor jest bardziej szczegółowy: królik jest zwierzęciem ofiarnym, a strach ofiary nie ma przedmiotu. Nie jest lękiem przed czymś, lecz stanem całego układu nerwowego — znieruchomieniem, po którym następuje zryw. To czyni królika niezwykle dokładnym obrazem niepokoju, którego przyczyny śniący nie umie wskazać, a więc takiego, którego nie da się uspokoić argumentem, bo nie ma z czym dyskutować. Osobno warto zauważyć, że zając należy w kilku niespokrewnionych folklorach do drobnych figur podstępnych — słabego, który przeżywa silniejszego dzięki sprytowi. Archetyp trickstera jest rzeczywiście pojęciem Junga, natomiast przynależność zająca do niego jest amplifikacją szkoły, nie orzeczeniem; materiał trickstera niesie na tej stronie hasło o lisie i tam należy po niego sięgnąć.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci wprost i materialnie — to rejestr rzeczowy, nie subtelny: zobaczyć królika — zysk i pomyślność, niekiedy znaczna; królik biały czytany przychylnie, ciemny ku zmartwieniu, bo barwa niesie tu realną wagę; królik wchodzący do domu — przybytek w gospodarstwie; królik uciekający — mienie stracone. Odczytania referuje się kształtem, jak zawsze, bo wersje ksiąg się różnią i żadna nie jest rozstrzygająca.

Kotwicą, której europejskie skojarzenie zupełnie nie ma, jest księżyc: chiński królik jest najpierw zwierzęciem księżycowym, a dopiero potem czymkolwiek innym. 玉兔 (yùtù, „nefrytowy zając”) to zając z księżyca, tłukący w moździerzu eliksir nieśmiertelności — towarzysz Chang'e, której własny materiał niesie hasło o księżycu i tam należy go zostawić. Chiński czytelnik idzie więc od królika ku księżycowi, ku Świętu Środka Jesieni i ku nieśmiertelności, a nie ku płodności; królik jest też jednym ze zwierząt zodiaku, co daje mu stałą, poważną wagę — i właśnie z tym księżycowym rejestrem, a nie z listą znaków, warto go wiązać. Formuła 玉兔呈祥 (yùtù chéng xiáng, „nefrytowy zając zwiastuje pomyślność”), używana w życzeniach roku królika, jest tego najcieplejszym wyrazem.

Trzy utrwalone zwroty dopełniają rejestr i żaden z nich nie mówi o płochliwości. 狡兔三窟 (jiǎo tù sān kū, „chytry zając ma trzy nory”) nie znaczy, że zając jest sprytny w ogóle — mówi o przezorności i o zapewnieniu sobie więcej niż jednego wyjścia; sen o norze albo o zwierzęciu, którego nie da się osaczyć, ma w tym zwrocie nazwanie dokładne. 守株待兔 (shǒu zhū dài tù, „pilnować pnia i czekać na zająca”) to klasyczna przypowieść o rolniku, który raz zobaczył, jak zając rozbił się o pniak, i porzucił pług, czekając na następnego; zwrot jest satyryczny, a jego ostrze wymierzone w kogoś, kto pomylił przypadek z regułą i przestał pracować — sen o czekaniu, aż coś się powtórzy, ma w nim ostrzeżenie, nie tęsknotę. 兔死狗烹 (tù sǐ gǒu pēng, „zając zdechł, gotuje się psa”) mówi o narzędziu odrzuconym po wykonaniu zadania i daje chińskiemu królikowi rejestr polityczny, jakiego europejski nigdy nie miał; pies ma na tej stronie własne hasło. Bliski mu zwrot o zającu i żałobie lisa należy do hasła o lisie i tam jest wyłożony — tutaj wystarczy odesłanie.