Sen o małpie: co oznacza?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta małpę niechętnie: jako człowieka grzechu albo oszustwa, kogoś, kto zwodzi w interesach i naśladuje bez treści. Za tym odczytaniem stoi obraz, który tradycja zna dobrze z samego Koranu: przemiana łamiących szabat w małpy, wspomniana w surach al-Baqara i al-A'raf. Małpa niesie więc w tym materiale sens człowieka odmienionego własnym występkiem — kogoś, kto przez to, co zrobił, przestał być tym, kim był. To odniesienie tłumaczy, czemu odczytanie jest tu tak konsekwentnie surowe, podczas gdy inne tradycje potrafią widzieć w małpie także spryt czy żywość.

W praktyce hasła idą stąd w stronę ostrzeżenia: małpa w domu lub blisko śniącego czytana bywa jako towarzystwo niegodne zaufania; walka z małpą — jako spór z człowiekiem przewrotnym; małpa, która coś zabiera — jako strata poniesiona przez podstęp raczej niż przemoc. Jak zawsze w tym materiale, chodzi o charakter relacji, nie o tożsamość konkretnej osoby z otoczenia śniącego.

To jedno z miejsc, w których można wskazać na samego Junga: figurze trickstera poświęcił osobny esej i trickster jest rzeczywiście jego tematem, nie późniejszym dopiskiem szkoły. Małpa pasuje do tej figury dokładnie: psota, przekraczanie granic, radość z rozbrajania powagi — zdolność psychiki do wywracania porządku, która niszczy, gdy jest wyparta, i odnawia, gdy dostanie miejsce. Trickster pojawia się najchętniej tam, gdzie obraz samego siebie zrobił się zbyt sztywny — i małpa we śnie często przychodzi właśnie po to.

Małpa, która okrada śniącego, bywa w tym ujęciu czytana precyzyjniej, niż podpowiada irytacja: trickster zabiera to, co ego przeceniło. Warto więc zapytać nie „kto mi to zabrał”, lecz „czemu akurat to” — rzecz utracona we śnie wskazuje zwykle wartość, wokół której zrobiło się za dużo powagi. Naśladowanie i przedrzeźnianie czyta się podobnie: coś w śniącym przygląda się jego własnym gestom z dystansu, którego on sam sobie odmawia. Poza samą figurą trickstera, której autorstwo należy do Junga, całość jest odczytaniem szkoły.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci chłodniejsze, niż podpowiadałaby sympatia do sprytnego zwierzęcia: małpa idzie w nich w stronę sporów — kłótni, zatargów i uwikłania w cudze sprawy — a nie pochlebnej zaradności. Ten kierunek warto podać pierwszy, bo prostuje naturalne oczekiwanie; jak zawsze referujemy kształt odczytań, nie cytaty.

Niespokojność małpy żyje za to w języku. 「猴年马月」 (hóu nián mǎ yuè, „w roku małpy, w miesiącu konia”) mówi o terminie, który nigdy nie nadchodzi — odczytanie dla snów o czekaniu bez końca. 「猴子捞月」 (hóu zi lāo yuè, „małpa wyławia księżyc z wody”) opisuje wysiłek włożony w odbicie — znakomita wykładnia snu o chwytaniu czegoś, czego nie da się utrzymać. 「杀鸡儆猴」 (shā jī jǐng hóu, „zabić kurę, by ostrzec małpę”) nazywa przestrogę wymierzoną w kogoś innego, niż ma ją zrozumieć — trafne tam, gdzie sen ostrzega przez cudzą historię. Wyrażenie o umyśle-małpie i woli-koniu, 「心猿意马」 (xīn yuán yì mǎ), omówione szerzej przy śnie o koniu, pokazuje tę samą parę od strony małpy: myśl, która nie umie usiedzieć. Małpa jest zwierzęciem zodiaku, a zdobnictwo zna rebus 「马上封侯」 (mǎ shàng fēng hóu, „mianowany markizem od zaraz” — bo 猴, małpa, brzmi jak 侯, markiz): małpa na końskim grzbiecie jako życzenie awansu. To jednak dekoracja i gra słów, nie orzeczenie sennika — dokładnie tak samo jak słoń z wazą w artykule o słoniu. Najżywszą małpą chińskiej wyobraźni pozostaje Król Małp z Wędrówki na Zachód; wystarczy go tu wspomnieć, bo sen o małpie dziedziczy po nim jedno: pewność, że spryt bywa siłą, której nikt nie kontroluje do końca.