Sen o oczach: co oznacza?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów czyta oczy jako wgląd i prowadzenie, odnosząc je do religii śniącego i do jego zdolności widzenia własnego położenia takim, jakie jest — wzrok jest tu więc władzą moralną i poznawczą, a nie cielesną. Wzrok czysty i sprawny odczytywany jest jako prowadzenie i trafne rozumienie, natomiast wzrok osłabiony, ciemność albo ślepota — jako zbłądzenie, zamęt albo niezdolność rozeznania sprawy, w której środku śniący się znajduje. Tradycja rozróżnia utratę jednego oka i obu, a częściową utratę czyta jako częściowe, a nie całkowite załamanie rozumienia.

Przez arabszczyznę biegnie tu jeszcze jedno skojarzenie: dzieci opisane są w Koranie zwrotem mówiącym o chłodzie oka, więc oko niesie związek z potomstwem i z tym, w czym człowiek znajduje radość. Warto podać to ostrożnie, bo pewne jest samo wyrażenie koraniczne, a nie to, że sennik wyprowadza z niego swoje odczytania. Na tej stronie najostrzej obowiązuje natomiast zastrzeżenie o zdrowiu: ta tradycja czyta rozumienie śniącego, a strona nie może pozwolić, by czytelnik wziął to za wypowiedź o swoim wzroku.

W psychologii analitycznej oczy czytane są jako sama świadomość: zdolność widzenia i stosunek śniącego do tego, co daje się zobaczyć. Ślepota we śnie opracowywana jest jako pytanie, a nie jako orzeczenie — na co śniący nie patrzy i czy to niepatrzenie zostało wybrane. Bycie obserwowanym czytane jest jako uwewnętrzniony obserwator, publiczność, dla której gra persona, a rozstrzyga to, czy patrząca postać jest wroga, obojętna, czy po prostu obecna.

Oczy pojawiające się tam, gdzie ich nie ma — w przedmiotach, w ścianach, w wielkiej liczbie — czytane są jako rozproszona świadomość samej psychiki, a nie jako zagrożenie. Jung pisał o wielości świetlistych punktów w nieświadomości, ośrodków świadomości nienależących do ego, i obraz wielookiego mieści się właśnie w tym rejestrze; to idea, którą można mu przypisać, i przy niej należy poprzestać, bez dopisywania źródeł. Spotkanie wzroku postaci sennej traktowane jest jako chwila, w której treść przestaje być obserwowana i staje się relacją. Jak wszędzie w tym ujęciu odczytanie nie jest diagnozą, a oczom nie przypisuje się stałego znaczenia.

Najbardziej znany chiński materiał o oczach dotyczy ciała na jawie, nie snów, i to właśnie o nim chiński czytelnik pomyśli najpierw — więc lepiej podać go z takim właśnie oznaczeniem, niż pominąć. Powiedzenie (左眼跳财，右眼跳灾) mówi, że drganie lewego oka zwiastuje bogactwo, a prawego nieszczęście. To omen odczytywany z ciała na jawie, a nie wykładnia senna, i strona powinna to powiedzieć wprost. Warto dodać, że wersje są różne: krąży odpowiednik mówiący o szczęściu i o klęsce, w niektórych regionach przypisanie stron jest odwrócone, a bywa też uzależniane od płci, zgodnie z konwencją lewej strony dla mężczyzn i prawej dla kobiet. Żadnej wersji nie da się nazwać kanoniczną. Istnieje ponadto rozbudowana almanachowa tradycja odczytywania drgania oka według pory dnia, przetrwała w popularnych kalendarzach; warto wspomnieć, że taki system istnieje, ale nie należy podawać żadnej godzinowej tabeli.

W skojarzeniach kulturowych jasne, wyraźne oczy czytane są przychylnie, jako rozeznanie i trafny osąd, natomiast oczy zranione, zmętniałe albo zamknięte — jako niewidzenie sprawy taką, jaka jest, danie się oszukać albo błędna ocena człowieka. Są to jednak skojarzenia, a nie hasła sennika: sennik mówi w tym miejscu znacznie prościej, orzekając po prostu pomyślność dla oczu jasnych, o czym niżej. Skojarzeniowy rejestr oddaje natomiast dokładnie idiom o kimś, kto ma oczy, a nie rozpoznaje góry Tai, czyli nie poznaje wielkości tego, z kim ma do czynienia. Trzy dalsze wyrażenia należą tu równie mocno. Zwykłe przysłowie mówi, że to, co widzi oko, jest prawdziwe, a to, co słyszy ucho, puste — i zbiega się to wprost z odczytaniem islamskim powyżej, gdzie zdrowy wzrok jest trafnym rozumieniem. Zwrot o ognistych oczach i złotych źrenicach oznacza zdolność przejrzenia każdego przebrania i mówi się go dziś o każdym, kto się nie da zwieść; wywodzi się on wprawdzie z opowieści o Małpim Królu, któremu oczy zahartowano w piecu i który jako jedyny dostrzegał demona pod ludzką twarzą, ale dawno wyszedł poza tę jedną scenę i nie należy go do niej sprowadzać. To dokładny chiński rejestr dla odczytania o daniu się zwieść. Trzeci mówi o domalowaniu źrenic namalowanemu smokowi, od opowieści o malarzu, którego smoki uleciały ze ściany, gdy tylko dodał im oczy — to zwrot o ostatnim dotknięciu, które ożywia całość, i dostarcza przychylnego odczytania dla oczu otwieranych albo darowanych we śnie, którego temu materiałowi inaczej brakuje. Warto pamiętać, że materiał ludowy jest tu mniej uporządkowany niż przy zwierzętach i przedmiotach.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci krótko i bez zastrzeżeń: oczy jasne — pomyślność; oczy przyćmione — niepowodzenie. Rejestr sennikowy jest tu więc znacznie uboższy od materiału o drganiu powieki i od samych idiomów, i uczciwie jest to powiedzieć. Dwa zwroty dopowiadają to, czego sennik nie mówi. 「有眼无珠」 (yǒu yǎn wú zhū), mieć oczy bez źrenic, mówi się o kimś, kto nie rozpoznał wartości tego, co miał przed sobą. 「眼高手低」 (yǎn gāo shǒu dī), oko wysoko, ręka nisko, opisuje zaś rozziew między wymaganiami a umiejętnością. Kusi, by przypisać mu sen, w którym śniący widzi wyraźnie, a nie może sięgnąć, ale byłoby to rozwinięcie literackie, a nie tradycyjna wykładnia: rejestr sennikowy potraktowałby bezwład ręki po prostu jako sprawę, która nie dojdzie do skutku.