Sen o lustrze: co oznacza?

Klasyczna islamska tradycja interpretacji snów odczytuje lustro jako uwidoczniony stan samego śniącego — to, kim jest i jak jest widziany. Zmienną rozstrzygającą jest stan szkła i działa on tak samo jak przejrzystość wody w innych odczytaniach tej tradycji: lustro czyste i jasne czytane jest przychylnie, jako sprawa widziana prawdziwie i nienaruszona reputacja, natomiast zmętniałe, zaśniedziałe albo zniekształcające — jako samooszukiwanie się albo pozycja, która stała się niejasna. Lustro rozbite czytane jest jako wyłom: w sprawie, w układzie albo w relacji, a nie jako pech w ogólności.

Zobaczenie w lustrze twarzy innej niż własna odczytywane jest jako zmiana stanu albo okoliczności śniącego. Charakterystycznym ruchem tej tradycji jest przy tym uznanie lustra za przedmiot prawdomówny: to, co pokazuje, czyta się jako trafne, nawet gdy jest niemiłe. Trzeba jednak powiedzieć uczciwie, że jest to jedno z tych miejsc, w których materiał klasyczny daje się uchwycić raczej na poziomie ogólnej zasady — wywiedzionej z tego, jak ta tradycja traktuje odzienie i wygląd jako obraz czyjegoś położenia — niż w postaci pewnych, szczegółowych orzeczeń. Lepiej tę ostrożność zaznaczyć, niż dopisywać szczegóły, których nie da się poświadczyć.

W psychologii analitycznej lustro to konfrontacja z własnym obrazem, przy czym ujęcie to ostro rozróżnia obraz i osobę: lustro pokazuje wyobrażenie o sobie, a nie Jaźń. Odczytaniem jest właśnie ta różnica. Odbicie, które się nie zgadza — starsze, młodsze, cudze, obce — to klasyczny obraz persony, która rozeszła się z człowiekiem ją noszącym, i czytane jest jako psychika donosząca o tej rozbieżności, a nie jako zagrożenie.

Brak odbicia odczytywany jest jako utrata własnego obrazu, co jest tu kwestią tożsamości, nie kwestią kliniczną, i język trzeba utrzymać psychologiczny. Lustro odwraca ponadto to, co pokazuje, a to ujęcie potrafi wziąć tę właściwość dosłownie: psychika przedstawia kompensujące przeciwieństwo postawy świadomej, a to właśnie znaczy kompensacja. Spotkanie z cieniem bywa inscenizowane dokładnie w ten sposób — jako spotkanie z postacią, która jest bez wątpienia sobą i bez wątpienia nie sobą. Nie ma tu stałej wykładni przypisanej lustru; jest pytanie, co dokładnie w odbiciu się nie zgadza i czy śniący chce to widzieć.

Lustro ma w chińskim materiale ludowym dużą wagę i tutaj czytelnik słusznie oczekuje konkretów. Po pierwsze, lustra nie są tam przedmiotami neutralnymi, lecz ochronnymi: lustro w ośmiobocznej oprawie z trygramami wiesza się, by odbić szkodliwy wpływ, a praktyka feng shui przypisuje lustrom przekierowywanie, a nie tylko odbijanie — dlatego tradycyjnie unika się lustra naprzeciw łóżka i dlatego lustro we śnie niesie ładunek, jakiego zwykły przedmiot nie ma. Po drugie, i to jest mechanizm, który trzeba podać: rozbite lustro nie oznacza w chińszczyźnie wyłącznie nieszczęścia, ponieważ istnieje utrwalony zwrot o rozbitym lustrze, które znów staje się okrągłe (破镜重圆, pò jìng chóng yuán), oznaczający rozdzieloną parę, która się odnajduje. Pochodzi on ze znanej opowieści o małżonkach rozdzielonych upadkiem dynastii, z których każde zachowało połowę brązowego lustra, a połówki dopasowano do siebie po latach na targu. Dlatego rozbite lustro we śnie czytane bywa równie dobrze ku pojednaniu, co ku zerwaniu, i odczytania ludowe naprawdę się tu rozchodzą — lepiej pokazać obie strony, niż wygładzić jedną. Sytuację, którą ten zwrot nazywa, opisuje osobno strona o śnie o byłym partnerze.

Trzeba przy tym zaznaczyć coś, czego z odczytania islamskiego powyżej nie wolno tu przenieść: w rejestrze chińskim lustro nie jest przedmiotem po prostu prawdomównym, lecz dwoistym. Z jednej strony jasne lustro jest obrazem rozeznania, z drugiej istnieje równie znany zwrot o kwiatach w lustrze i księżycu w wodzie, oznaczający coś pięknego, wyraźnie widzianego i całkowicie nieosiągalnego. To daje tej stronie odczytanie, którego inaczej by brakowało: lustro potrafi pokazać to, czego nie ma do wzięcia, więc sen, w którym lustro pokazuje coś upragnionego, czytany bywa ku złudzeniu równie chętnie jak ku prawdzie. Trzeba przy tym zaznaczyć, że ta dwoistość jest cechą języka i wyobraźni kulturowej, a nie ramą, w której orzeka sennik: sennik nie pyta, na który z dwóch biegunów sen upada, tylko wydaje krótkie wyroki dla poszczególnych obrazów — lustro jasne pomyślne, lustro ciemne niepomyślne — co widać w hasłach przytoczonych niżej. Ochronne lustro z trygramami wskazuje zresztą w tę samą stronę, bo przedmiot, który odbija i przekierowuje, właśnie nie jest biernym zwierciadłem prawdy. Osobno istnieje też lustro jako narzędzie badania samego siebie, w znanym powiedzeniu, że mając za lustro brąz, można poprawić strój, a mając za lustro ludzi, można rozpoznać własne zyski i błędy. To słynna sentencja i tak wystarczy ją podać; zbiega się ona z odczytaniem islamskim powyżej, ale nie unieważnia dwoistości, która jest tu cechą, a nie usterką.

Ludowe senniki podają odczytania tej postaci: lustro jasne — pomyślność; lustro ciemne — niepowodzenie; lustro rozbite — rozłąka; przeglądanie się w lustrze — otrzymanie urzędu. Warto zauważyć, że rejestr sennikowy stawia na rozbitym lustrze rozłąkę, a nie pojednanie — to druga strona rozbieżności opisanej wyżej i dlatego lepiej podać oba odczytania, niż wybierać. Zwrot o złudzeniu, wspomniany powyżej, ma zaś swój utrwalony zapis: 「镜花水月」 (jìng huā shuǐ yuè), kwiaty w lustrze i księżyc w wodzie, czyli coś widzianego wyraźnie i niemożliwego do wzięcia. Jest to jedno z najczęściej używanych chińskich określeń rzeczy pięknej i nierzeczywistej zarazem.