Lęki nocne: dlaczego to nie to samo co koszmar

Lęk nocny wygląda z zewnątrz o wiele gorzej, niż jest przeżywany od wewnątrz — i to jest najważniejsza rzecz, jaką można powiedzieć rodzicowi, który właśnie przez to przeszedł. Dziecko siada na łóżku, krzyczy, ma otwarte oczy, przyspieszony oddech i wyraz twarzy pełen przerażenia. Nie reaguje na wołanie po imieniu, nie daje się przytulić, czasem odpycha. Po kilku czy kilkunastu minutach uspokaja się, zasypia — a rano nie pamięta niczego.

Zupełnie inna faza nocy niż koszmar. Lęk nocny nie jest snem lękowym. To parasomnia wywodząca się ze snu głębokiego, czyli z fazy N3, opisanej w osobnym artykule tego działu. Sen głęboki dominuje w pierwszej trzeciej części nocy, dlatego epizody pojawiają się zwykle godzinę czy dwie po zaśnięciu. Mechanizm polega na częściowym, niepełnym wybudzeniu: część mózgu odpowiedzialna za pobudzenie i reakcję lękową działa, a część odpowiadająca za świadomość, kontakt z otoczeniem i zapamiętywanie pozostaje w śnie głębokim. Stąd wszystkie osobliwości: otwarte oczy bez rozpoznawania, brak kontaktu i całkowity brak wspomnień.

Różnica wobec koszmaru jest więc pełna i warto ją zapamiętać w czterech punktach. Koszmar to sen z fazy REM, przypada głównie nad ranem, kończy się przebudzeniem i pamięta się go szczegółowo, a osoba po nim jest w pełni przytomna i chętnie szuka pocieszenia. Lęk nocny wywodzi się ze snu głębokiego, przypada na początek nocy, nie towarzyszy mu prawdziwe przebudzenie, nie zostawia wspomnień, a osoba w jego trakcie jest niedostępna kontaktowo. To dlatego rodzic pamięta epizod znacznie lepiej niż dziecko, którego dotyczył.

Kogo dotyczy. Lęki nocne są przede wszystkim zjawiskiem wieku dziecięcego, najczęściej między wiekiem przedszkolnym a wczesnoszkolnym, i w większości przypadków ustępują samoistnie wraz z dojrzewaniem. Widoczna jest skłonność rodzinna: często okazuje się, że któreś z rodziców miało w dzieciństwie lęki nocne albo lunatykowało — te dwie parasomnie pochodzą z tej samej fazy snu i bywają traktowane jako spokrewnione. U dorosłych występują rzadziej i wtedy zwykle warto przyjrzeć się im uważniej.

Co robić w trakcie epizodu. Wbrew odruchowi nie należy próbować energicznie wybudzać. Wybudzanie z fazy N3 jest trudne, zwykle przedłuża dezorientację i nasila pobudzenie, a nie skraca epizodu. Zalecenie jest inne i sprowadza się do bezpieczeństwa: nie dopuścić do upadku ani uderzenia, mówić cicho i spokojnie, nie krępować ruchów, poczekać. Epizod skończy się sam, a dziecko wróci do snu. Rano nie ma potrzeby wypytywać o szczegóły ani opowiadać, jak strasznie to wyglądało — dla dziecka to wydarzenie, którego nie było.

Warto też zadbać o czynniki sprzyjające, bo to jedyna realna profilaktyka. Epizody nasilają się przy niedoborze snu, nieregularnych porach kładzenia się, gorączce, hałasie i innych bodźcach zakłócających sen w pierwszej części nocy. Wystarczająco długi, regularny sen bywa najskuteczniejszą interwencją, jaka istnieje w tym temacie.

Osobno warto powiedzieć kilka słów do rodziców, bo to oni są w tej sytuacji najbardziej obciążeni. Widok własnego dziecka, które krzyczy z otwartymi oczami i nie poznaje osoby stojącej obok, bywa naprawdę wstrząsający i wielu rodziców opisuje później bezsenną resztę nocy. Pomaga świadomość dwóch rzeczy: że dziecko nie przeżywa tego tak, jak wygląda z zewnątrz, i że rano nie będzie miało z tego żadnego wspomnienia. Warto też uprzedzić o możliwości takich epizodów osoby, które zostają z dzieckiem na noc — babcię, opiekunkę, wychowawcę na wyjeździe — bo nieprzygotowany dorosły najczęściej próbuje energicznie wybudzać, czyli robi dokładnie to, czego się nie zaleca.

Jeśli lęki nocne są bardzo częste, zdarzają się kilka razy w ciągu jednej nocy, wiążą się z ryzykiem urazu, pojawiają się po raz pierwszy u osoby dorosłej albo towarzyszą im inne niepokojące objawy nocne, porozmawiaj o tym z lekarzem — takie sytuacje warto ocenić fachowo, zamiast zakładać, że po prostu przejdą.

Częste pytania

Na czym to się opiera

• Klasyfikacja parasomnii snu wolnofalowego w medycynie snu
• Opisy częściowych wybudzeń ze snu głębokiego i ich obrazu klinicznego
• Dane o częstości i przebiegu lęków nocnych u dzieci