Jak bada się sny: metody i ich granice

Skoro snu nie da się obejrzeć z zewnątrz ani odtworzyć na żądanie, sensownie jest zapytać, skąd w ogóle wiadomo cokolwiek z tego, co opisuje ten dział. Odpowiedź składa się z kilku metod, z których każda ma inne mocne strony i inne, dość poważne ograniczenia. Znajomość tych ograniczeń jest tu równie ważna jak znajomość wyników.

Polisomnografia. Podstawowe narzędzie: całonocny zapis kilku sygnałów naraz. Elektroencefalografia rejestruje czynność elektryczną mózgu, zapis ruchów gałek ocznych pozwala rozpoznać fazę REM, a pomiar napięcia mięśniowego pokazuje atonię i jej brak. Uzupełniająco rejestruje się oddech, tętno i wysycenie krwi tlenem. To z tych zapisów pochodzi cały podział na fazy snu i cała wiedza o architekturze nocy. Ograniczenie jest oczywiste i nie do usunięcia: badanie mówi, w jakim stanie był mózg, ale nic nie mówi o tym, co się śniło.

Wybudzanie na życzenie. Żeby dowiedzieć się o treści, trzeba obudzić śpiącego i zapytać. Ta prosta procedura stoi za większością wiedzy o marzeniach sennych: dzięki niej ustalono, że relacje po wybudzeniach z fazy REM są dłuższe i bardziej fabularne, ale że sny występują też poza REM. W wersji rozbudowanej stosuje się seryjne wybudzenia — kilka lub kilkanaście razy w ciągu nocy — co daje próbkę z całej nocy zamiast jednej relacji porannej. Ceną jest oczywista ingerencja: noc z dziesięcioma wybudzeniami nie jest zwyczajną nocą.

Trzecim filarem są dzienniki snów i analiza treści. Zbieranie relacji zapisywanych przez ludzi w domu daje ogromne ilości materiału z warunków naturalnych. Żeby jednak zamienić opowieści w dane, potrzebny jest sposób ich kodowania — najbardziej znany opracowali Calvin Hall i Robert Van de Castle, rozkładając każdy sen na policzalne elementy: postacie, interakcje, emocje, otoczenie. Dopiero to pozwala porównywać sny między grupami, kulturami i dekadami, i na tym opiera się między innymi hipoteza ciągłości. Słabością jest zależność od tego, co dana osoba zapamiętała i zechciała zapisać.

Dwa nowoczesne punkty zwrotne. Francesca Siclari wraz ze współpracownikami wykazała, że aktywność w tylnym obszarze kory — nazwanym tylną strefą gorącą — wiąże się z tym, czy wybudzony człowiek relacjonuje, że coś mu się śniło. Było to o tyle istotne, że pozwoliło oddzielić pytanie o samo śnienie od pytania o fazę snu, w której zachodzi. Z kolei zespół Yukiyasu Kamitaniego połączył obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego z uczeniem maszynowym i pokazał, że na podstawie zapisu aktywności mózgu da się odgadnąć szerokie kategorie obrazów pojawiających się przy zasypianiu — na przykład czy w scenie występował człowiek, budynek czy pojazd. To wynik spektakularny, ale trzeba go czytać dokładnie: mowa o kategoriach, przy zasypianiu, u niewielkiej liczby osób i po długim treningu modelu dla każdej z nich, a nie o odtwarzaniu snu jak filmu.

Granice, których nie da się obejść. Trzy ograniczenia dotyczą całej dziedziny. Po pierwsze, wszystko opiera się ostatecznie na relacji, którą zaspany człowiek jest w stanie sformułować — a wiadomo, że pamięć snu jest krucha i podatna na dopowiedzenia. Po drugie, laboratorium zmienia sen: obce łóżko, elektrody i świadomość bycia obserwowanym wpływają na pierwszą noc na tyle, że zwykle traktuje się ją jako adaptacyjną i nie liczy do wyników. Po trzecie, próby bywają małe, bo całonocne badania są kosztowne, co utrudnia wykrywanie subtelnych efektów i ich powtarzanie.

Dlatego właśnie tak wiele artykułów w tym dziale kończy się zastrzeżeniem zamiast konkluzją. To nie jest ostrożność na wszelki wypadek — to konsekwencja tego, jak trudno zdobyć tu dane. Znając metody, łatwiej ocenić, kiedy kolejny nagłówek o odczytywaniu snów opisuje realny postęp, a kiedy naciąga wyniki daleko poza to, co faktycznie zmierzono.

Częste pytania

Na czym to się opiera

• Standardy polisomnografii i klasyfikacji faz snu w medycynie snu
• System analizy treści snów Calvina Halla i Roberta Van de Castle'a
• Prace Franceski Siclari i współpracowników nad tylną strefą gorącą
• Badania zespołu Yukiyasu Kamitaniego nad odczytywaniem kategorii obrazów sennych z fMRI