Dlaczego śpimy? Co na to nauka

Z ewolucyjnego punktu widzenia sen wygląda na kosztowny błąd. Zwierzę, które przez kilka godzin leży bez ruchu, nie je, nie pilnuje terytorium i nie zauważa nadchodzącego drapieżnika, powinno było zostać wyeliminowane przez dobór naturalny dawno temu. Tak się jednak nie stało: każdy zbadany dotąd gatunek śpi w jakiejś formie — od owadów i ryb po ptaki i ssaki. Jeśli coś tak ryzykownego przetrwało miliony lat u tylu niespokrewnionych ze sobą organizmów, musi pełnić funkcję, z której po prostu nie da się zrezygnować.

Nie ma jednej odpowiedzi. Badacze snu nie wskazują dziś jednej funkcji, lecz kilka współistniejących. Sen sprzyja naprawie komórkowej i pracy układu odpornościowego, uczestniczy w regulacji gospodarki energetycznej i bierze udział w konsolidacji pamięci. Zgodnie z hipotezą homeostazy synaptycznej, którą sformułowali Giulio Tononi i Chiara Cirelli, sen pozwala też osłabić połączenia synaptyczne wzmocnione w ciągu dnia — dzięki temu mózg następnego ranka znów ma zapas pojemności zamiast sieci nasyconej do granic. Do tego dochodzi usuwanie produktów przemiany materii gromadzących się w tkance nerwowej. Te wyjaśnienia nie konkurują ze sobą i nie trzeba wybierać jednego: najprawdopodobniej sen robi kilka rzeczy naraz, a spór dotyczy tego, która z nich jest pierwotna.

Co się dzieje, gdy snu zabraknie zupełnie. Najmocniejszy dowód na to, że sen nie jest luksusem, pochodzi z eksperymentów Allana Rechtschaffena na szczurach: całkowite, długotrwałe pozbawienie snu okazało się dla tych zwierząt śmiertelne. To wynik laboratoryjny, uzyskany na modelu zwierzęcym — nie wolno go przekładać wprost na ludzi ani traktować jako opisu tego, co dzieje się po jednej czy dwóch nieprzespanych nocach. Pokazuje jednak wyraźnie, o jakiej kategorii zjawiska mówimy: o funkcji podstawowej, a nie o wygodnym nawyku, który da się w razie potrzeby odłożyć na później.

U ludzi skutki niedoboru snu widać najpierw tam, gdzie najtrudniej je zauważyć u samego siebie. Spada uwaga i wydłuża się czas reakcji, pogarsza się regulacja nastroju, trudniej przychodzi zapamiętywanie nowych rzeczy. Charakterystyczne jest to, że subiektywne poczucie senności przyzwyczaja się do deficytu szybciej niż realna wydolność — człowiek po kilku krótkich nocach zwykle czuje się już „normalnie", choć w testach nadal wypada gorzej. To jeden z powodów, dla których przewlekłe niedosypianie tak łatwo staje się stanem stałym.

Ile snu potrzeba. Zalecenia dla dorosłych układają się zwykle w przedziale około siedmiu do dziewięciu godzin, ale to wskazówka populacyjna, a nie recepta wystawiona konkretnej osobie. Indywidualne zapotrzebowanie jest realnie zróżnicowane i zmienia się z wiekiem, a sensowniejszym sprawdzianem od liczby godzin jest to, jak funkcjonujesz w ciągu dnia: czy budzisz się w miarę wypoczęty, czy nie zasypiasz mimowolnie po południu, czy w weekend nie odsypiasz po kilka godzin więcej niż zwykle. Ostatni punkt jest szczególnie wymowny — duża różnica między snem w tygodniu a snem w dni wolne to zwykle znak, że w tygodniu śpisz za krótko.

Warto też odwrócić popularne wyobrażenie o śnie jako przerwie w życiu. Mózg w nocy nie wyłącza się i nie odpoczywa w potocznym sensie tego słowa: zużywa porównywalną ilość energii co na jawie, tylko przeznacza ją na inne zadania. Sen jest raczej zmianą trybu pracy niż jej zawieszeniem — i właśnie dlatego wszystko, co dzieje się później w tym dziale, od faz snu po marzenia senne, opiera się na tej jednej obserwacji.

Warto jeszcze zaznaczyć, że zapotrzebowanie na sen zmienia się w ciągu życia w sposób przewidywalny. Noworodek przesypia większą część doby, dziecko w wieku szkolnym potrzebuje wyraźnie więcej snu niż dorosły, a w starszym wieku sen staje się płytszy i częściej przerywany, choć całkowite zapotrzebowanie spada mniej, niż się powszechnie sądzi. Zmienia się też pora, o której organizm najchętniej zasypia, a wraz z nią godzina naturalnej pobudki — to już jednak temat rytmu dobowego, któremu poświęcony jest osobny artykuł tego działu. Porównując swój sen ze snem sprzed dwudziestu lat, warto mieć te zmiany z tyłu głowy, zanim uzna się je za objaw czegokolwiek.

Częste pytania

Na czym to się opiera

• Hipoteza homeostazy synaptycznej Giulia Tononiego i Chiary Cirelli
• Eksperymenty Allana Rechtschaffena nad całkowitym pozbawieniem snu u zwierząt
• Zalecenia dotyczące długości snu formułowane przez towarzystwa medycyny snu