Model aktywacji i syntezy: skąd biorą się sny

W 1977 roku Allan Hobson i Robert McCarley zaproponowali wyjaśnienie, które na kilkadziesiąt lat ustawiło dyskusję o marzeniach sennych. Ich model aktywacji i syntezy opisuje sen jako dwuetapowy: w fazie REM struktury pnia mózgu generują spontaniczną aktywność, która dociera do wyższych obszarów kory, a te — przyzwyczajone do nadawania sensu wszystkiemu, co do nich dopływa — składają z tego materiału możliwie spójną opowieść. Stąd nazwa: aktywacja, a po niej synteza.

Skąd wzięła się rewolucyjność tej propozycji. Model powstał w opozycji do dominującej wcześniej tradycji psychoanalitycznej, która traktowała sen jako zaszyfrowany komunikat o ukrytym życzeniu. Hobson i McCarley przesunęli punkt wyjścia z ukrytej treści na fizjologię: pytanie brzmiało już nie „co sen chce powiedzieć", lecz „co dzieje się w mózgu, że powstaje z tego opowieść". Model dobrze tłumaczy kilka charakterystycznych cech snów: gwałtowne zmiany scenerii, brak zdziwienia śniącego wobec absurdów, intensywne emocje i słabą logikę czasu i miejsca.

Najczęściej powtarzane przeinaczenie. W popularnych tekstach model streszcza się zwykle zdaniem, że sny to przypadkowy szum bez znaczenia. To sformułowanie krzywdzi zarówno teorię, jak i czytelnika. Nawet w pierwotnej wersji przypadkowa miała być aktywacja, a nie sen. Etap syntezy jest w całości dziełem śpiącego: to jego pamięć, jego język, jego lęki i jego doświadczenia dostarczają materiału, z którego powstaje fabuła. Dwie osoby otrzymujące identyczny sygnał wyjściowy wyprodukowałyby zupełnie różne sny, bo różnią się tym, czym ten sygnał zostaje wypełniony.

Co Hobson zrobił z tym później. Sam autor przez kolejne dekady rozwijał swoje stanowisko i wyraźnie odszedł od najsurowszych sformułowań. Zaproponował model AIM, opisujący stany świadomości w kilku wymiarach naraz — poziomu aktywacji, źródła informacji oraz sposobu, w jaki mózg jest wtedy chemicznie nastrojony — dzięki czemu czuwanie, sen wolnofalowy i REM stają się punktami w tej samej przestrzeni, a nie osobnymi kategoriami. Później sformułował koncepcję śnienia jako protoświadomości: stanu, w którym mózg trenuje i utrzymuje w gotowości zdolność do budowania spójnego świata przeżywanego, przydatną potem na jawie. To bardzo daleko od tezy o bezsensownym szumie.

Model ma też realne słabości i uczciwie jest je wskazać. Marzenia senne pojawiają się także poza fazą REM, co osłabia wyjaśnienie oparte na fizjologii samego REM. Uszkodzenia niektórych obszarów kory potrafią znieść śnienie, mimo że REM pozostaje zachowany — to obserwacja stawiająca pytanie, czy pień mózgu jest naprawdę źródłem, a nie tylko jednym z warunków. Wreszcie sama treść snów jest znacznie mniej chaotyczna i znacznie bardziej codzienna, niż sugerowałby model oparty na spontanicznej aktywacji, co jest głównym argumentem hipotezy ciągłości omawianej osobno.

Najrozsądniejsze miejsce tego modelu w dzisiejszym obrazie jest takie: świetnie tłumaczy formę snów — ich dziwaczność, płynność, emocjonalną intensywność i to, dlaczego śniący nie zauważa niedorzeczności. Znacznie słabiej tłumaczy ich treść, czyli dlaczego akurat te osoby, te miejsca i te sprawy. Formę wyjaśnia fizjologia, treść wyjaśniają pamięć i codzienne zmartwienia śniącego. Dopiero razem dają całość.

Warto zapamiętać jeszcze jedno. Nawet gdyby pierwotna, najostrzejsza wersja modelu okazała się słuszna, nie prowadziłaby do wniosku, że sny nie mówią nic o człowieku. Jeśli mózg wypełnia dowolny sygnał treścią, to właśnie ta treść jest informacją: pokazuje, co leży na wierzchu i co ma pod ręką. Przypadkowe pytanie potrafi zdradzić bardzo dużo o tym, kto na nie odpowiada.

Model ten wywarł też wpływ wykraczający daleko poza laboratoria. Zmienił język, jakim mówi się o snach: przesunął punkt ciężkości z ukrytego sensu na mechanizm powstawania i sprawił, że pytanie o marzenia senne stało się pytaniem neurobiologicznym, a nie wyłącznie psychologicznym. Można się z jego tezami nie zgadzać — i wiele późniejszych prac faktycznie się z nimi nie zgadza — ale to od niego zaczyna się współczesny sposób badania snów, oparty na pomiarze zamiast na interpretacji. Warto o tym pamiętać, oceniając model wyłącznie po tym, ile z jego twierdzeń przetrwało w niezmienionej formie.

Częste pytania

Na czym to się opiera

• Model aktywacji i syntezy Allana Hobsona oraz Roberta McCarleya (1977)
• Późniejszy model AIM i koncepcja protoświadomości w pracach Allana Hobsona
• Badania nad występowaniem marzeń sennych poza fazą REM