Sny i kreatywność: co prawda, a co legenda

Historie o pomysłach przyniesionych przez sen są jednym z ulubionych motywów tekstów o kreatywności — i jednym z tych, w których fakt najczęściej miesza się z legendą. Warto więc oddzielić relacje dobrze udokumentowane od anegdot powtarzanych bez pokrycia, a potem sprawdzić, co na ten temat mówią badania.

Relacje wiarygodne. Otto Loewi opisał, że pomysł na decydujący eksperyment dotyczący chemicznego przekazywania sygnałów nerwowych przyszedł do niego w nocy; za pracę w tym obszarze otrzymał później Nagrodę Nobla. Paul McCartney wielokrotnie opowiadał, że obudził się z gotową melodią, która stała się piosenką Yesterday, i przez pewien czas był przekonany, że musiał ją skądś znać. Mary Shelley wiązała powstanie Frankensteina z obrazem, który przyszedł jej w stanie na granicy snu i czuwania. Salvador Dalí praktykował z kolei metodę celową: drzemał trzymając przedmiot w dłoni, tak by dźwięk jego upadku obudził go dokładnie na progu snu, i korzystał z obrazów zapamiętanych z tej granicy.

Relacje wątpliwe i wprost mityczne. August Kekulé miał opisać, że struktura pierścienia benzenowego przyszła mu w sennym obrazie węża chwytającego własny ogon. Ta opowieść jest sławna, ale pochodzi z późnego wystąpienia samego Kekulégo i bywa przez historyków nauki traktowana z rezerwą — należy do relacji spornych, nie do faktów. Znacznie gorzej wypada najczęściej powtarzana historia z tej rodziny: że Dmitrij Mendelejew zobaczył układ okresowy we śnie. To niemal na pewno legenda, dopisana do biografii później, a zachowane materiały wskazują raczej na długą, mozolną pracę nad uporządkowaniem pierwiastków. Jeśli ten artykuł ma zostawić jedną rzecz do zapamiętania, to właśnie tę: najbardziej znana historia o naukowym śnie jest zmyślona.

Co mówią badania, a nie anegdoty. Za samymi opowieściami stoi realne zjawisko, tylko skromniejsze. Sen sprzyja wglądowi: w badaniu Ullricha Wagnera uczestnicy rozwiązywali zadania liczbowe zawierające ukrytą regułę pozwalającą na skrót, a osoby, które między sesjami spały, znacznie częściej odkrywały tę regułę niż te, które nie spały. Nie chodziło o lepszą pamięć ani szybkość, lecz o zauważenie ukrytej struktury — czyli dokładnie to, co potocznie nazywa się olśnieniem. To najmocniejszy dowód, jakim ta dziedzina dysponuje, i warto zauważyć, że dotyczy snu jako procesu, a nie treści konkretnego marzenia sennego.

Drugą linią jest praca nad progiem zasypiania. Hipnagogia, opisana osobno w tym dziale, jest stanem, w którym skojarzenia luzują się bardziej niż na jawie, a jednocześnie da się jeszcze coś zapamiętać. Współczesne badania nad inkubacją snów — prowadzone między innymi w laboratoriach MIT — wykorzystują ten próg celowo: śpiącemu podaje się temat tuż przed zaśnięciem i wybudza się go w odpowiednim momencie, żeby zebrać powstały materiał. To badania wczesne i nie warto sprzedawać ich jako gotowej techniki, ale kierunek jest realny.

Praktycznie z tego wszystkiego wynika coś dość trzeźwego. Sen nie dostarcza gotowych rozwiązań problemów, którymi się nie zajmowałeś — we wszystkich wiarygodnych relacjach autor pracował nad tematem długo i intensywnie, a noc dołożyła ostatni element. Warto więc przed snem świadomie wrócić do problemu, mieć czym zanotować to, co pojawi się rano, i nie skracać nocy w okresach intensywnej pracy twórczej. To skromniejsza obietnica niż legenda o śnie Mendelejewa, ale ma tę przewagę, że jest prawdziwa.

Warto też zauważyć, dlaczego akurat takie historie tak chętnie się powtarza. Opowieść o pomyśle przyniesionym przez sen jest krótka, efektowna i pomija lata pracy, które ją poprzedziły — a to czyni ją idealnym materiałem na anegdotę i fatalnym na opis procesu twórczego. Mit o śnie Mendelejewa przetrwał sto lat właśnie dlatego, że jest lepszą opowieścią niż prawda o żmudnym porządkowaniu kart z pierwiastkami. Sceptycyzm wobec takich historii nie odbiera więc snom niczego; odbiera go wyłącznie wygodnej narracji, w której trudna praca zostaje zastąpiona jedną nocą.

Częste pytania

Powiązane symbole senne

• ☽ Sen o śpiewaniu: co oznacza ten sen?
• ☽ Sen o rozwiązywaniu zagadki: co oznacza?

Na czym to się opiera

• Relacje własne Otto Loewiego, Paula McCartneya i Mary Shelley o pomysłach powstałych na granicy snu
• Krytyczne omówienia opowieści Kekulégo o pierścieniu benzenowym i legendy o śnie Mendelejewa
• Badanie Ullricha Wagnera nad wpływem snu na odkrywanie ukrytej reguły
• Współczesne badania nad inkubacją snów na progu zasypiania